Religies zijn gedoemd tot dialoog
Frank Bosman, RKKerk.nl, 08-04-08

"Religie heeft een januskop: het zet aan tot confrontaties, maar ook tot vreedzame interacties.” Zo schreef Staf Hellemans in het boek ‘Het Christendom en de Wereldreligies’ dat op 5 maart door minister Hirsch Ballin in ontvangst werd genomen. Ballin: “Religie is van groot belang voor de identiteit van mensen en de gemeenschap waarmee zij zich verbonden voelen. En dit kan met zich meebrengen dat men zich afzet tegen mensen van een ander geloof, een andere gemeenschap.”

Het boek werd gepresenteerd op het symposium In Hemelsnaam, dat werd georganiseerd door LUCE/Centrum voor Religieuze Communicatie van de Faculteit voor Katholieke Theologie (FKT) van de Universiteit van Tilburg. De minister toonde zich zeer opgetogen over het boek: “Een schot in de roos.” Volgens Ballin kan dit boek bijdragen ‘aan de interreligieuze dialoog, aan de kwaliteit van onze samenleving en van onze rechtsstaat.

De ‘film van Wilders’ werd – onvermijdelijk – ook genoemd, zij het in bedekte termen. Volgens Ballin kan religie ook gebruikt worden om mensen tegen elkaar op te zetten. Een dialoog is immers geen vrijbrief om te beledigen. Alleen een samenleving waar gelovigen en ongelovigen samen een plaats hebben, is vrede en gerechtigheid mogelijk. Er moet dan ook oprecht verlangen zijn om kennis te maken met de gelovige identiteit van ‘de ander’.

Binnenperspectief

Het boek gaat in op de conflicten en gesprekken tussen het christendom en de andere wereldreligies. Het is geschreven vanuit het zogenaamde ‘binnenperspectief’. Volgens de schrijvers van het boek is het niet altijd mogelijk om onaangedaan en objectief de relaties tussen religies te bestuderen. Religie gaat immers over ‘zaken die er toe doen’, en dat laat niemand onberoerd. Het is dan ook niet altijd vruchtbaar om aan de buitenkant te blijven. Gelovigen van diverse pluimage moeten met elkaar in gesprek gaan, juist vanuit hun eigen religieuze identiteit en zienswijze.

Ontkomt zo’n binnenperspectief dan niet aan een exclusieve aanspraak op de waarheid? Harm Goris, docent systematische theologie (FKT) gaf in de eerste lezing een schot voor de boeg. Volgens hem zijn alle religies – hardop of meer bedekt – in de veronderstelling dat zij het enige of het meest ‘ware’ geloof bezitten. Maar dat geldt ook voor de buitenpositie die claimt dat alle religies gelijkwaardig zijn. De houding van een bepaalde religie tegenover andere kan wel verschillen: van negeren, gedeeltelijk erkennen of bekeren tot uitroeien van andersgelovigen. Goris stelde dat ook de moderne katholieke theologie niet ontkomt aan de unieke positie van Jezus Christus in het zoeken naar ‘de waarheid’. Zonder in de valkuil van Rahners ‘anonieme christenen (iedereen die goed doet of iets waars denkt , doet dat vanuit Christus, al is het onbewust) te trappen stak de theoloog een pleidooi af voor een christologische visie op interreligieuze dialoog waarin ruimte is voor een christelijke waardering van het anderszijn van andere religies en je tegelijk vasthoudt aan Christus als unieke openbaring.

Zending

Oud-hoogleraar Anton Houtepen (Universiteit van Utrecht) wees erop dat de Westerse kerken pas via de handelsmissies naar de ‘wingewesten’ (o.a. Suriname en Indonesië) confronteerd werden met andere religies. Pas in de 19de eeuw brachten wetenschappers de religies van de “edele wilden” in kaart. Ook constateerde hij dat er nog steeds groeperingen in christelijke kring zijn die niet gediend zijn van dialoog met moslims, hindoes en boeddhisten en joden. “Dat geldt uiteraard voor de evangelicale en pentecostale bewegingen die op veel plaatsen actief zijn en die in het algemeen grote afstand houden tot de islam en de Aziatische godsdiensten. Het evangelisatie- en bekeringswerk is hun eerste oogmerk en alleen in dat kader is er sprake van contact, gezamenlijke diaconale projecten en gesprek over elkaars religieuze beleving.” Er is ook op het niveau van de kerkleiding nog de nodige aarzel. “Egeltjesliefde” noemde hij dat. “Binnen het reguliere interreligieuze beraad in Nederland houden de reformatorische kerken bijvoorbeeld ieder initiatief tot gezamenlijke eredienst of gebed, laat staan tot gezamenlijk getuigenis of vasten, af, terwijl de rooms-katholieken op dit punt gewoonlijk veel ruimhartiger denken.”

Eindpunt

Karel Steenbrink, oud-hoogleraar interculturele theologie (UU) merkt op dat er een kloof bestaat tussen praktijk en theorie. Voor veel moderne moslims bijvoorbeeld zijn de christenen een partner in hun kritische houding ten opzichte van de verworvenheden van de moderne maatschappij. De theologische debatten gaan nog steeds over Gods eenheid en het verstaan van Jezus als Zoon van God. Een deelnemer stelde de vraag of er niet een soort uitpunt te verwachten valt waarop alle religies samenkomen in één waar geloof. Steenbrink: “Een eindconfrontatie te verwachten zou getuigen van een wellicht wat overdreven apocalyptisch gevoel. De absolute Godsvrede is een mooi ideaal, maar wellicht toch iets te ver van de menselijke realiteit. Hoe dan ook, na spectaculaire groei elders, zijn beide religies nu ook in de geseculariseerde ruimte van West-Europa in stevig debat en het eerste resultaat is toch alweer een groeiend besef van het belang van religie in de maatschappij als geheel. Voor moslims hoeven de religies niet één te worden, als ze maar samenwerken.”

Onbehagen

Judith Frishman, hoogleraar Judaïca (KFT) gaf uiting aan haar onbehagen over het Romeinse denken aangaande de joden. Het Tweede Vaticaans Concilie (1965) heeft krachtig afstand genomen van de gedachte dat het joodse volk “door God verworpen en vervloekt” was (Nostra Aetate). De liturgie is hierop ook aangepast. Nu paus Benedictus XVI echter kortgeleden toestemming gegeven heeft om ook de oude, voor-Vaticaanse liturgie te vieren, komt ook het gewraakte gebed tot bekering van de joden terug in de eredienst. Ook het alternatief voor het oude gebed, dat Benedictus heeft gepubliceerd, maakt de zaak er niet beter op.

Frishman werd bijgevallen door dr. Marcel Poorthuis, onderzoeker naar de verhouding tussen christendom en jodendom (FKT). Hij noemt de gang van zaken rond het ‘gebed tot bekering van de joden’ “buitengewoon pijnlijk”, niet alleen voor Joden, maar zeker ook voor rooms-katholieken.

De weg naar de ander

De godsdienstwetenschapper Christa Anbeek (FKT) had voor haar bijdrage een aantal ’reisgidsen’ opgesteld voor het contact tussen de aanhangers van verschillende religies. Zo zijn er voorbeelden van hoog-theologische dialoog, maar ook van boeddhistische en katholieke monniken die een periode in elkaars klooster meedraaien. Elke vorm van contact heeft mogelijkheden, maar ook moeilijkheden. De interreligieuze dialoog noemde zij dan ook “een niet altijd gemakkelijke weg naar de ander”.

De toespraak van minister Hirsch Ballin is na te lezen op website van het Ministerie van Justitie. Voor dit verslag is mede gebruikgemaakt van artikelen in het Friesch Dagblad, het Nederlands Dagblad en het Reformatorisch Dagblad (allen 6-3-08).

Het boek ‘Het christendom en de Wereldreligies, dialoog en confrontatie’ van Judith Frishman en Staf Hellemans (red.) is uitgegeven bij uitgeverij Van Gruting te Utrecht. ISBN: 97890-75879-469. Prijs: € 26.50. Dit boek is via uw reguliere boekhandel te bestellen.

Bron: RKKerk.nl.