Handlangers voor de onzichtbare hand
Henk Rijkers, Katholiek Nieuwsblad, 05-03-08

Op een goedbezocht symposium in Tilburg presenteerde mgr. De Korte het Compendium van de Sociale Leer van de Kerk. Bekende katholieken lieten er hun licht over schijnen. Maar een protestant stal de show.

Als de geschiedenis iets bewijst, is het wel dat marktwerking voorafgaat aan solidariteit. De laatste bestaat slechts bij de gratie van de eerste. Solidariteit heeft de neiging te ontaarden in socialisme, zo een karikatuur van zichzelf te maken, de markt te verlammen met ingrepen en oplopende kosten en zo zichzelf om zeep te helpen. In democratieën lokt dat dan weer anti-solidaire reacties uit, die van de weeromstuit alle heil van de markt verwachten. In Nederland kunnen treinreizigers en zorggebruikers daarover meepraten. Zo vatte Onno Ruding zijn NS-ervaringen samen als “louterend voor de ziel, maar slecht voor de maag”.

Primair belang

Deze dilemma’s en het antwoord dat de Kerk erop geeft, kwamen in Tilburg als zodanig niet erg uit de verf. Wel was het opvallend dat de academici gefixeerd waren op ‘solidariteit’, zonder dat inhoudelijk te verduidelijken, terwijl zulke schijnbare maatschappelijke tegenvoeters als Onno Ruding en CNV-voorzitter René Paas een praktischer benadering hadden en het primaire belang van marktwerking in het oog hielden. Beiden benadrukten daarbij wel onmiddellijk de noodzaak van bijsturing, Paas natuurlijk meer dan Ruding. De oud-minister van financiën en -bankier begon trouwens zijn bijdrage met de opmerking dat het goed was dat nu ook eens iemand aan het woord kwam die zelf in die markt had gestaan. Het klonk wat belerend, maar onmiskenbaar brengt Ruding een grote en veelvoudige ervaring in. Hij heeft immers meegedraaid op het hoogste niveau van zowel regering als internationaal bedrijfsleven.

Daarnaast bleek Ruding, als lid van de pauselijke raad Justitia et Pax, ook nog eens uitstekend op de hoogte van de sociale leer en citeerde hij uit encyclieken, in het bijzonder ‘Centesimus annus’ (1991), “een geweldige morele leidraad voor ondernemers”. De markt is volgens Ruding “niet immoreel maar amoreel”. Die amorele leemte moet de overheid opvullen. Allereerst moet de overheid de markt tegen zichzelf beschermen: er kunnen zich aberraties voordoen, bijvoorbeeld als er monopolies optreden die de consument onredelijke prijzen berekenen. Ook moeten zwakken beschermd worden, omdat de markt met hen geen rekening houdt. Dat uitgangspunt staat in een beschaafde samenleving niet ter discussie, aldus Ruding, de vraag is alleen wel hoever je daarin moet gaan. Ten slotte moet de overheid dereguleren, omdat de bijsturing van de markt de neiging heeft van oplossing zelf tot probleem te worden.

Plaagstootje voor Donner

De levendigste bijdrage kwam van CNV-voorzitter René Paas. Hij pakte direct het “valse dilemma” van markt en solidariteit aan, volgens hem “rechtstreeks familie” van ‘Mussert of Moskou’. “Wie rondkijkt, ziet dat de markt een enorme potentie heeft om van solidariteit meer te maken dan warme woorden alleen.” Maar Paas blijft natuurlijk wel vakbondsman, die weet dat “de ervaren tegenstelling niet voor niks is ontstaan: te vaak laat de markt zich van zijn onaangepaste of zelfs meedogenloze kant zien.”

De CNV-voorzitter toonde zich enthousiast over het nieuwe compendium, “een prachtig overzicht van wat de katholieke Kerk sinds de verschijning van Rerum Novarum in 1891 heeft gezegd. Hoe ze telkens opnieuw theologische reflectie heeft verbonden met actuele problemen. Van de uitbuiting van arbeiders tot de globalisering. De oproep tot nieuwe vormen van solidariteit spreekt me erg aan.” Paas denkt dan vooral aan het verbeteren van de kansen op de arbeidsmarkt. “Ook wij wachten met spanning op de resultaten van de commissie Bakker.” Met een plaagstootje naar minister Donner voegde Paas daaraan toe: “Al vinden wij in tegenstelling tot een enkele betrokkene dat je een broedende kip niet moet storen.”

Samenleving

“De onzichtbare hand heeft handlangers nodig” was de rode lijn in Paas’ bijdrage. De onzichtbare hand die de markt bestuurt (Adam Smith) kan het niet alleen aan. Maar van de handlangers is de overheid er maar één. De “overconcentratie op de tegenstelling markt-overheid” speelt ons nog teveel parten. “Die tegenstelling gaat helemaal voorbij aan de belangrijkste drager van solidariteit: de samenleving zelf.” Op dat inzicht berust de keuze van het CNV op een sociale markteconomie, waarin “vrijheid bestaat in gebondenheid aan andere dan louter economische doelen.” Paas: “Dus we diskwalificeren de vrije markt niet. Maar we temmen haar wel!”

Bron: Katholiek Nieuwsblad