|
De appel en de profeet
Artikel, Trouw, 12-10-11
Het nieuws van de dood van Apple-CEO Steve Jobs schokte de wereld. Fans van Apple maakten spontane pelgrimages naar iStores over de hele wereld. Als offer brachten zij appels mee. Ze brandden kaarsen op hun iPads. Condoleancekaarten bleven achter als blijvende herinnering aan hun devotie voor hun tech-goeroe Jobs. De liefde van de Apple-fans voor de schepper van hun iPod, iPhone en iPad lijkt religieuze vormen aan te nemen. Is Apple inderdaad een religie, en Jobs haar hogepriester?
 In 1990 schreef de socioloog J. Alexander over de ‘computer als ideologie’. “Belangrijke uitvindingen als de stoommachine, spoorwegen, telegraaf en telefoon werden door de elite en de massa ingehaald als middelen voor seculiere transcendentie.” En over de scheppers van deze technologieën: “De technici en producenten die deze nieuwe technologieën begrepen werden verheven tot de status van wereldlijke priesters.” (The sacred and profane information machine: Discourse about the computer). In die zin is Steve Jobs overduidelijk één van deze nieuwe priesters: hij begreep als geen ander hoe de nieuwe technologie ‘werkt’, misschien niet op het niveau van chips, bits en bytes, maar wel hoe ‘mac’ functioneert in de harten van zijn schare volgelingen. De iPod, iPhone en iPad zijn voertuigen voor seculiere transcendentie: het brengt ons verder in de ontwikkeling van de mensheid.
Religieuze overtuiging
In 2001 vergeleek een andere socioloog Pui-Yan Lam de devotie van fans voor het merk Macintosch met die van andere fans v oor The Force uit het Star Wars-universum. In zes films schiep regisseur George Lucas een zeer compleet universum dat beheerst wordt door een pantheïstische Kracht (the Force). Deze kracht is moreel neutraal. Het is aan de gebruikers om deze kracht ten goede of ten slechte aan te wenden. (May the Force of the Operating System be with You: Macintosh Devotion as Implicit Religion) De goods guys uit Staw Wars, de Jedi Knights hebben een hele schare fans geïnspireerd tot het stichten van een heuse religie. In sommige landen wordt ‘Jedi’ zelfs door de overheid geaccepteerd als religieuze overtuiging .
Eden
Steve Jobs, als goeroe van nieuwe technologie heeft goede papieren om religieuze trekjes toebedeeld te krijgen. Maar er is meer. Wie naar het logo van Apple kijkt (of de betekenis van de naam tot zich door laat dringen), krijgt ogenblikkelijk Bijbelse associaties, zeker door het hapje dat er rechts uit is gebeten. In het beruchte tweede hoofdstuk van het Bijbelboek Genesis wordt het verhaal van de oerzonde uit de doeken gedaan. Adam en Eva mogen van alle bomen snoepen, behalve van de boom van kennis van goed en kwaad. De slang weet echter Eva te verleiden toch een hapje te nemen, waarop Eva hetzelfde doet met Adam. De straf voor de ongehoorzaamheid is verschrikkelijk: gedwongen vertrek uit het aardse paradijs, sterfelijkheid en keihard werken.
Verantwoordelijkheid
Wat de auteur van Genesis precies bedoelt met de boom van kennis van goed en kwaad is nog steeds voer voor Bijbelwetenschappen. Duidelijk is in ieder geval dat het Genesisverhaal iets duidelijk wil maken over de verbinding tussen kennis en inspanningen. Wie kennis heeft, heeft immers automatisch de verantwoordelijkheid naar die kennis te handelen. Wie niet weet, kan niet zondigen. Maar omgekeerd wie bij volle kennis een medemens de afgrond in laat lopen, is misschien niet juridisch maar moreel zeker laakbaar. Toen Eva van de appel snoepte, betekende dat symbolisch het einde van de mens die in zalige onwetendheid door de spelonken van de oertijd kon dwalen. Eva’s appeltje betekent figuurlijk het ontwaken van de menselijke geest als een geest die kent en verantwoordelijkheid neemt, voor zichzelf en de mensen om hem heen.
Technologie
Technologie staat, in filosofisch opzicht, tegenover de oerzonde. De straf was immers als volgt: “Vervloekt is de akker om wat jij hebt gedaan, zwoegen zul je om ervan te eten, je hele leven lang. Dorens en distels zullen er groeien, toch moet je van zijn gewassen leven. Zweten zul je voor je brood, totdat je terugkeert tot de aarde, waaruit je bent genomen: stof ben je, tot stof keer je terug.” Oftewel: werken tot je er dood bij neervalt. Alle technologische inspanningen van de mens, van de uitvinding van het wiel tot en met die van de iPad zijn bedoeld als tegengif voor de gevolgen van de oerzonde. Industriële technologie maakt ons leven lichter en dankzij de medische technologie leven we langer en gezonder dan ooit tevoren. Jobs c.s. doen hun uiterste best om de oerzonde te bezweren: werk is licht en het leven (bijna) oneindig.
Naakt
In een inmiddels beroemd geworden speech voor de studenten van de Universiteit van Stanford spreekt Steve Jobs over zijn leven, zijn ziekte en zijn levensfilosofie (http://www.youtube.com/watch?v=UF8uR6Z6KLc). Er is een heleboel te leren van die toespraak. Zo zegt Apple’s CEO: “Het besef dat ik snel zal sterven is het belangrijkste instrument dat ik ooit gekregen heb om de belangrijke beslissingen in mijn leven te nemen. Bijna alles, alle externe verwachtingen, alle trots, alle angst voor schaamte of falen, al deze dingen vallen weg in het gezicht van de dood. (…) Je bent al naakt. Er is geen enkele reden om je hart niet te volgen.”
Schaamte
Weer een directe associatie met het Genesisverhaal. Als Adam en Eva van de appel hebben gegeten, valt de kennis als een blok op hun schouders: ze beseffen ineens dat ze naakt zijn, en pogen iets van kleren te fabriceren. Naakt-zijn verwijst in deze naar het besef dat je als mens naakt geboren wordt en naakt sterft, dat alle menselijk pogen eindig is en al het leven sterfelijk. Niet voor niets vertelt Genesis dat het besef van naakt-zijn het eerste gevolg is van de ontluikende kennis. Tegelijkertijd, zo zegt Jobs, maakt dat besef je ook vrij van valse verwachtingen en schaamte. En deze kennis van de menselijke naaktheid is het begin van alle wijsheid.
Niet verspillen
Jobs zegt wel meer in zijn Stanford-toespraak. In een notendop geeft hij zijn evangelie weer: “Niemand wil sterven. Ook de mensen die naar de hemel willen, willen niet sterven om er te komen. En toch is de dood de bestemming die wij allen delen. Niemand is er ooit aan ontsnapt. En dat is maar goed ook, want de dood is zeer waarschijnlijk de allerbeste uitvinding van het leven. Its’s life’s change agent. Het ruimt de oude rommel op om plaats te maken voor het nieuwe. (…) Jullie tijd is beperkt, dus verspil het niet aan het leven van andermans leven. Laat je niet opsluiten in dogma’s, dat is een leven met de resultaten van andermans gedachten. Laat niet de herrie van de opinies van anderen je eigen innerlijke stem verstommen, noch je hart en intuïtie.”
Jobs evangelie
In deze en andere speeches verkondigt Jobs een binnenwereldlijke hoop. Ja het leven is eindig en bestaat uit hard werken. Maar het gaat beter, elke generatie opnieuw. Als we maar op onze eigen innerlijke kracht vertrouwen en ons door anderen niet de wet laten voorschrijven, is alles mogelijk. Vrijheid, creativiteit, beschaafd anarchisme, het zijn de kernwoorden van Jobs Blijde Boodschap. Jobs predikt een versie van Genesis waarin de mens zichzelf niets moet verwijten, maar juist trots op moet zijn. De vraag die blijft knagen is of de auteur van Genesis toch niet een beetje gelijk had toen hij de menselijke kennis niet alleen positief benaderde.
Moreel neutraal
Zoals de Kracht uit Star Wars moreel neutraal is, zo zijn computers en internet dat ook. Het is aan de gebruiker om de technologische vernieuwingen in te zetten ten goede of ten kwade, om mensen met elkaar in contact te brengen of juist anderen uit te sluiten. Om bommen te maken, en de terroristen die ze gebruiken op te sporen. Om informatie te beveiligen en om censuur te ontwijken. Dat gold trouwens ook al voor de oude technologie, die ooit ook nieuw was. Buskruit kan gebruikt worden voor de mijnbouw of voor dodelijke kanonnen. En atoomsplitsing kan dienen voor schone energie-opwekking of voor een allesvernietigende atoombom.
Profeet
De vraag is Jobs evangelie in staat is voldoende motivatie te genereren om alle techniek op een moreel juiste manier te gebruiken. Job is een profeet van een strikt binnenwereldlijke religie en bijbehorende hoop. Of een dergelijk hoop het project van de mensheid uiteindelijk veel verder brengt is de vraag. Eden is nooit meer teruggevonden. En onder de verantwoordelijkheid die haar erfenis is, dreigen we bijkans te bezwijken. De erfzonde is niet bedwongen. En het is twijfelachtig of de mens ooit haar eigen eindigheid zal overwinnen. Zelfs Jobs ziet dat niet gaarne gebeuren. Immers de dood is life’s change agent. Geen wenkend perspectief blijft dan over. Jobs is ongetwijfeld een genie, maar voor een profeet is hij te licht bevonden.
Bron: Een ingekorte versie van dit artikel is verschenen in dagblad Trouw onder de titel 'Steve Jobs Blijde Boodschap'..
...
|
