|
Religie in beeld
Recensie, KatholiekNederland.nl, 30-03-11
Striptekenaar en theoloog Margreet de Heer durft in haar boek Religie in Beeld stelling te nemen in het religieuze debat. Ze heeft kennis van religieuze zaken en oog voor menselijke nuances. Ze kan moeilijke zaken op een begrijpelijke manier uitleggen. En - heel belangrijk - ze heeft humor en zelfrelativering. Een uitstekende mix voor een volwassen stripboek over de wereldreligies.
 Margreet de Heer (1972) is de dochter van twee dominees. Na haar studie theologie in Amsterdam besloot ze striptekenaar te worden. Landelijke bekendheid verkreeg ze door haar paginagrote kritisch-religieuze strips in dagblad Trouw en met haar stripboek Filosofie in beeld (2010). De Heer (nomen est omen) heeft een bijna karikaturale stijl van tekenen, en houdt zich niet de traditionele 'vakjes'. Haar tekeningen zijn vaak zoekplaatjes met zoveel details in woord en beeld dat je er de tijd voor moet nemen ze helemaal te ontleden. In veel strips speelt De Heer zelf ook een actieve rol: ze vertelt een persoonlijk verhaal. Daar komt bij dat je aan alles merkt dat zij de fijngevoeligheid voor het religieuze leven met de paplepel heeft ingegoten gekregen, en later niet heeft onderdrukt, maar juist heeft uitgebouwd in studie (theologie) en leven.
Religie beschrijven: lopen op eieren
In haar nieuwste boek Religie in beeld geeft De Heer op geheel eigenwijze haar visie op de vijf grote wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Ze beschrijft haar inspanning in dit boek als 'lopen op eieren'. Als (de tekenversie van) De Heer aan het begin heel enthousiast vertelt dat haar boek een persoonlijke zoektocht naar het verschijnsel religie is, zie je haar op het volgende plaatje door de schaal van een enorm paasei zakken. Op het ei staat een boze man die zegt: "Ah! Dus het is persoonlijk! Ik heb zo'n hekel aan dat argument: daarmee wil je je bij voorbaat aan alle kritiek onttrekken. Elke discussie is onmogelijk, want het is toch jouw persoonlijk mening." De Heer geeft met deze rondgestrooide paaseieren duidelijk aan dat zij zich bewust is van de kritiek die men op haar werk kan geven. Gelukkig weerhoudt haar dat niet door te tekenen.
Christendom
 De Heer bouwt haar hoofdstukken op volgens hetzelfde stramien: eerst een beschrijving van een religie in een notendop, dan een 'paasei' (heet hangijzer) met een reactie van de auteur daarop, een statement wat volgens de auteur de kern van een religie is, en een overzicht van de heilige boeken in een bepaalde traditie. In het geval van het christendom. "Er was eens een man die Jezus heette. Hij leefde in een onrustige tijd en maakte veel los bij mensen. Op 33-jarige leeftijd werd hij als onruststokjer veroordeeld en gekruisigd." Daarna volgt de canonisatie van het Nieuwe Testament en de ontwikkeling van de christelijke leer. Vooral bij dat laatste is De Heer én hilarisch én geeft ze blijk van een goede theologische opleiding: "Nicea 1: we geloven in één God; Constantinopel 1: Maar ook in Jezus en de H. Geest, en hoe verhouden die zich tot elkaar?; Efese: Was Jezus nu God of mens? Allebei!; enzovoorts." Wie overigens denkt dat atheïsten en fundamentalisten vrij uitgaan, komt bedrogen uit. Beide groepen extremisten krijgen onder uit de zak, elk in een eigen hoofdstukje.
Islam
De Heer vraagt zich in een 'paasei' af of ze de profeet Mohammed wel mag afbeelden. Op gezweept door een fundamentalist roepen bange politici: "Nee, je hebt Mohammed afgebeeld. Dat doe je toch niet!". De Heer versaagt echter niet: ze beeldt de profeet (heel traditioneel) uit als een vlam te paard of gebruikt een cartoonversie van oude middeleeuwse schilderijen uit de islamitische traditie zelf die Mohammed wél afbeelden. En passant situeert De Heer de woede van veel islamieten ten opzichte van het Westen in de collectieve frustratie van een oude superieure cultuur die door de industriële revolutie voorbij is gestreefd.
Interreligieuze dialoog
Voor het hoofdstukje over interreligieuze dialoog tekent De Heer een rabbijn die een dominee en een imam in de lucht houdt, terwijl ze elkaar omarmen om hun evenwicht te bewaren. (Je merkt overigens op dit soort momenten dat De Heer protestantse wortels heeft: als ze de keus heeft kiest ze eerder voor een protestants dan een katholiek symbool, eerder een dominee dan een priester of bisschop.) Een mooi en idealistisch beeld van de verhoudingen tussen de monotheïstische godsdiensten. Dan verschijnt er weer een paasei, nu met Geert Wilders, die hetzelfde tekeningetje maakt maar dan dat de dominee, imam en rabbijn elkaar proberen neer te schieten. De Heer reageert met een getekende versie van het bekende verhaal over 'de drie ringen' van Nathan de Wijze. De auteur is niet blind voor het religieuze geweld, maar ze weigert zich erbij neer te leggen.
Feministische meetlat
Geïnspireerd door het blad Opzij legt De Heer (wederom na een 'ei-ervaring') de vijf wereldgodsdiensten ook langs de feministische meetlat. Het christendom en de islam komen er het slechts van af: respectievelijk door de vrouwonvriendelijke teksten van Paulus en de boerkaïsering van de vrouw. Vreemd genoeg citeert De Heer niet de vrouwvriendelijke passages uit Paulus, die wel degelijk bestaan. Nog vreemder is het dat de auteur aan Mohammed de trofee voor 'vrouwvriendelijkste' religiestichter geeft: in zijn tijd en in zijn context heeft Mohammed veel betekend voor de emancipatie van vrouwen, aldus De Heer. Op zich kan ik dat begrijpen, maar dat contextuele argument geldt ook voor Paulus, en nog veel meer voor Jezus. Het argument dat 'de leerlingen' met de oorspronkelijke leer aan de haal zijn gegaan, geldt evenzeer voor christendom en islam.
Anti-institutioneel
 Behalve alle lovende woorden aan het adres van de auteur nu even twee (milde) punten van kritiek. De Heer toont zich een kind van onze tijd (een 'zonde' waar iedereen van ons schuldig aan is). In de beschrijving van alle religies komt duidelijk naar voren dat de auteur een diepgewortelde hekel heeft aan instituties, aan kerkgenootschappen in de meest traditionele zin van het woord. 'Daar komt alleen maar uitsluiting en oorlog van.' Uiteindelijk kiest De Heer voor de mystieke kant van de religie: de directe relatie tussen God en mens. De auteur associeert mystiek meer met een direct contact en minder met extase, visoenen en lichamelijke lyriek: ook een overblijfsel van haar protestantse traditie wellicht. Bovendien kiest De Heer uiteindelijk voor eenmodieus holistisch pantheïsme: alles heeft met alles van doen, en God is alles en alles is God. Het grote voordeel van een dergelijk standpunt is dat niemand er eigenlijk tegen kan zijn. Niet onsympathiek nogmaals, maar van een creatieve kunstenaar als De Heer had ik toch een meer verrassende keuze verwacht.
De Heer durft stelling te nemen in het religieuze debat, ze heeft kennis van zaken en oog voor nuances. Ze kan moeilijke zaken op een begrijpelijke manier uitleggen. En - heel belangrijk - ze heeft humor en zelfrelativering. Een uitstekende mix.
Bron: Deze recensie is gepubliceerd op KatholiekNederland.nl.
...
|
