|
Als zondebok is Simonis wel geliefd
Opinie, Volkskrant, 22-02-11; samen met Paul van Geest
Kardinaal Simonis wordt in pers en maatschappij hard aangevallen: hij had geen greep op pedoseksuele priesters in zijn diocees. De rooms-katholieke kerk heeft een grondig opruiming nodig, maar met Simonis als zondebok schieten vooral de slachtoffers niets op.
 Een week geleden meldde Wim Deetman zo'n 1000 potentiële daders van pedoseksueel misbruik in de katholieke kerk in het vizier te hebben. Het is een ongelooflijk en schrikbarend aantal. Nu (pas) ontwaakt het bewustzijn écht dat de kerk de daders van seksueel misbruik veel pro-actiever en directer had moeten aanpakken; veel meer vanuit de aandacht voor het slachtoffer dan vanuit het streven aan ‘damage control’ voor de eigen organisatie te doen. Het is goed dat aan misbruik schuldige priesters en bisschoppen niet meer ontsnappen aan de gewone gerechtelijke procedures. De mantel der liefde bleek vaak een doofpot te zijn. Na de huidige periode van kerkhervorming is het kerkelijke overheden niet meer mogelijk de andere kant op te kijken. Het zal de geestelijke, die niet vanuit het belang van een slachtoffer denkt en handelt, niet meer vergeven worden. ‘Wat u de minsten der mijnen hebt gedaan, hebt u mij gedaan’, zegt Jezus in het Mattheusevangelie. Deze woorden zal de kerk indachtig moeten zijn om haar geloofwaardigheid te behouden.
Juist omdat het belang van de slachtoffers centraal moet staan is het zondebokmechanisme echter niet wenselijk. In La violence et le sacré (1972) beschreef de katholiek geworden geleerde René Girard dat binnen kleine of grote groepen altijd één lid de frustraties, woede of onmacht op zich geprojecteerd krijgt om de spanningen te kanaliseren. In antieke religies werd een zondebok geofferd omdat men meende dat zo de orde werd hersteld. In moderne samenlevingen wordt om dezelfde redenen een zondebok gezocht.
Geen uitstoting
Wij betwijfelen of dit zinvol is. Het staat buiten kijf dat een dader zijn gerechte straf niet mag ontlopen. Toch is het de vraag of het wenselijk is hem als zondebok te slachtofferen. Hoezeer geestelijken (of leken) in hun gedrag afwijken van de morele normen die aan het lidmaatschap van hun kerk zijn gesteld, Augustinus schrijft zijn opponent Cresconius dat contact met zondaars niet vermeden mag worden. Men moet met hen blijven vergaderen en zelfs eucharistie vieren, maar hen wel blijven confronteren met hun misdaden, totdat het geweten weer gaat spreken. Zoals leermeester Cyprianus wist Augustinus dat het geen zin had zondaars als zondebokken te offeren en te verbannen uit de gemeenschap. Straf moest er zijn. En voor alles moesten de rechten en het welbevinden van de slachtoffers worden geborgd. Maar het zou van onbarmhartigheid getuigen als door uitstoting ook vergeving onmogelijk zou worden.
Valse superioriteit
Dat het zoeken van een zondebok zinloos is, valt ook af te leiden uit de bejegening van kardinaal Simonis. Dagblad Trouw opperde vorige week dat hem de kardinaalstitel best ontnomen kon worden. Hij werd tot zondebok. Maar door hem zo neer te zetten wordt het onmogelijk om zijn ontwikkelingsgang op waarde te schatten. In Brandpunt (13-2) zagen wij hem: aangeslagen, beschaamd, worstelend met het inzicht dat hij te goed van vertrouwen is geweest en inschattingsfouten heeft gemaakt. Wij zagen iemand die zich het lot van de slachtoffers aantrok. Wie hem als zondebok objectiveert, kan moeilijk oog hebben voor zijn strijd nu. Temeer omdat, aldus Girard, de keuze van een zondebok gepaard gaat met een vals gevoel van morele superioriteit bij de achterblijvers, is dit onzinnig. Slachtoffers zijn gebaat bij het zien van Simonis’ worsteling, niet bij zijn creatie tot zondebok. Het zondebokmechanisme doet onrecht aan degene, die het kwade eerst niet goed heeft ingeschat. Ook zo iemand is aan voortschrijdend inzicht onderhevig. Daaraan moet recht gedaan worden, juist omwille van de slachtoffers.
Dit zondebokmechanisme leidt trouwens van kwaad tot erger. Is de kardinaal eenmaal als zondebok geslachtofferd, dan krijgen we strafrechtadvocaat Jan Boone die het aartsbisdom en vervolgens de katholieke kerk wil laten vervolgen als criminele organisatie. Of slachtoffers hierop zitten te wachten, is helemaal de vraag.
Door het stof
De kerk moet diep door het stof, omdat ze het imago van het instituut belangrijker vond dan de gebrokenheid van duizenden mensen die aan hen waren toevertrouwd. De gemaakte inschattingsfouten zijn vreselijk. De aandacht moet vooral naar het slachtoffer uitgaan. Maar een dader of een kardinaal tot zondebok maken, dient slachtoffers niet en geeft de overblijvers een vals gevoel van morele zuiverheid.
Paul van Geest is hoogleraar Patristiek aan de School of Theology van de Universiteit van Tilburg. Frank G. Bosman is hieraan als cultuurtheoloog en onderzoeker verbonden.
Bron: Dit artikel is in licht ingekorte vorm gepubliceerd als opinie-artikel in de Volkskrant en is geschreven i.s.m. Paul van Geest.
...
|
