|
Tussen haat en liefde. Verzoening in de laatmoderne cinema
Artikel, KFA-Filmbeschouwing.nl, 06-09-10
‘Verzoening’ is een lastig begrip. Het roept vrijwel direct religieuze connotaties op, in de zin van ‘zoenoffer’, maar ook associaties van wraak, genoegdoening, Widergutmachung. In christelijke kringen duikt direct het beeld op van Jezus van Nazareth die – zoals door gelovigen wereldwijd beleden wordt – ons met God heeft verzoend door zijn dood (zoenoffer) aan het kruis. Dit ‘bloedoffer’ klinkt in laatmoderne oren erg archaïsch. Wat betekent ‘verzoening’ nog voor ons?
 Eén van de mogelijkheden om antwoord te geven op de vraag naar de betekenis van ‘verzoening’ en ‘verlossing’ voor de laatmoderne mens is de cinema. Hollywood gebruikt namelijk gretig het thema ‘verzoening’. De vraag die ik in dit artikel wil beantwoorden is dan ook de volgende: is het mogelijk om een laatmodern verzoeningsbegrip te distilleren uit een aantal sprekende Hollywoodfilms? En zo ja, hoe ziet deze er dan uit.
De monomythe
Om deze vraag te kunnen beantwoorden wenden wij ons tot een structuralistisch model van filmanalyse. Hierbij wordt op een metaniveau naar de narratieve overeenkomsten tussen verschillende verhalen (legendes, romans, films, games, enzovoorts) gezocht. In 1949 schreef
de Amerikaan Joseph Campbell (1904-1987) zijn boek The Hero with the Thousand Faces. In dit boek bediscussieert de godsdienstwetenschapper en mythologiekenner zijn theorie van de universele mythe. Deze ‘monomythe’ is het prototype van alle belangrijke mythen en verhalen van de gehele mensheid, die duizenden jaren hebben overleeft. De monomythe refereert aan de basiselementen van ‘de’ mythe, de archetypische kwaliteiten van alle legendes en helden. Het transcendeert individuele culturen en specifieke tijdsperiodes. Volgens Campbell gaan zijn theorieën op voor zowel de Griekse mytologie als de bijbel, voor zowel Shakespeare als Salman Rushdi.
"A hero ventures forth from the world of common day into a region of supernatural wonder: fabulous forces are there encountered and a decisive victory is won: the hero comes back from this mysterious adventure with the power to bestow boons [gaven] on his fellow man."
Joseph Campbell, The Hero with the Thousand Faces (Commemorative Edition), Princeton (2004), p. 28.
Campbell combineert Freudiaanse concepten als dat van id, ego en superego met de archetypesvan Carl Jung en de antropologische theorieën van Arnold van Gennep. Deze Van Gennep is de ‘uitvinder’ van de alom geaccepteerde en gebruikte theorie van rituelen (en verhalen) als ‘rite-de-passage’, als overgangsrituelen van de ene sociaal-mentale staat naar de volgende. Denk aan doopsel en besnijdenis, maar ook rituelen bij volwassenwording, huwelijk en dood. Het ritueel heeft tot doel het zichtbaar maken van de mentale overgangen van de persoon tot wie ze voltrokken worden. Deze rituelen vinden altijd in drie delen plaats: verwijdering, initiatie en terugkeer. Deze driedeling gebruikt Campbell ook voor zijn primaire indeling van zijn monomythe: departure, initiation and return. Campbell verdeelde zijn drie stadia vervolgens nog verder in in zeventien specifieke stadia, die hij in details beschreef.
‘Atonement’
Als de held de fase van departure heeft doorstaan en is losgekomen van zijn vroegere (kleinburgerlijke) leven, is hij nog niet direct geschikt om als held aan de slag te gaan. Hij (helaas minder vaak: zij) moet eerst een catharsis doormaken, een omsmelten van de ziel. Dit gaat gepaard met ‘the Road of Trials’, het lopen van de ‘spitsroede’, waarin de held zijn ego moet leren beheersen en zijn nieuwe (vooral ook geestelijke) krachten moet leren kennen. Voor de grote omkering, de ‘Apotheose’ kan plaatsvinden, dient de held – volgens Campbell – echter nog een zeer belangrijke fase te doorlopen: ‘the Atonement with the Father’, de ‘verzoening met de vader’. In het vervolg van dit artikel ga ik aan de hand van een aantal films op zoek naar zeven (Campbelliaanse) helden die zich pogen te verzoenen met ‘de Vader’.
‘The Lion King’
De Disney-film The Lion King uit 1994 beschrijft het verhaal van een antropomorfe jonge leeuw op weg naar volwassenheid. Feitelijk gaat het om een coming of age-film. Zoals ieder van ons uit persoonlijke ervaring weet, is volwassen worden wellicht het grootste avontuur dat we ooit zullen meemaken. Het filmverhaal leunt zwaar op bijbelse verhalen rond Jozef en Mozes, en op Hamlet van William Shakespeare. Als de koningsleeuw Mufasa door verraad wordt gedood door zijn broer Scar, krijgt diens zoon, de jonge held Simba, de schuld in zijn schoenen geschoven. Doodsbang voor represailles van zijn extended family vlucht Simba de wildernis in. Scar neemt de controle over de leeuwengroep over. In de wildernis vergeet Simba zijn afkomst en zijn roeping, en leeft hij het leven van een flierefluiter. Als zijn vroegere vriendinnetje Nala hem toevallig tegen het lijf loopt, komen de twee delen van Simba’s ego met elkaar in gevecht.
Geleid door een spirituele gids (de aap Rafiki) doolt Simba door een bijna ondoordringbaar struikgewas. Dit symboliseert de existentiële angst voor duisternis die elke mens kent en tijdens zijn opgroeien niet zozeer moet overwinnen, maar moet leren beheersen. Aan het einde van deze ‘road of trials’ moet de adolescente Simba de confrontatie aangaan met zijn vader, die weliswaar gestorven is, maar in Simba nog zo sterk aanwezig dat hij de uiteindelijke stap naar volwassenheid niet kan zetten. Als Simba in een poel kijkt, roert Rafiki met zijn vinger door het water. Zijn beeltenis smelt samen met die van zijn vader. Campbell schept uit deze versmelting tussen vader en zoon de etymologie van ‘atonement’ als ‘at-one-ment’, ‘één-zijn’.
“…sealing the potentially adult spirit form a better balanced more realistic view of the father, and therefore of the world.” (idem, p. 120)
Dit besef van afstand én continuïteit doet hem naar de hemel kijken. Daar ziet hij in de wolken wederom zijn vader. Pas dan vindt de eigenlijk verzoening plaats tussen vader en zoon. Simba verzoent zich vooral ook met zichzelf, met het (vermeende) feit dat hij schuldig is aan de dood van zijn vader. En Simba verzoent zich met het idee dat hij in diens voetsporen moet treden, Mufasa’s erfenis moet aanvaarden om zijn volk naar verlossing te kunnen leiden. Na deze verzoening legt Simba dezelfde weg af als tijdens zijn vlucht, maar nu is hij definitief volwassen geworden, klaar voor zijn laatste beproeving: de definitieve afrekening met Scar, en het verleden waarvoor zijn oom staat.
‘Pinocchio’
Hetzelfde gevoel van schuld ten opzichte van de vader waardoor Simba verscheurd wordt, treft ook de wereldberoemde houten pop Pinokkio. De bekendste verfilming van de verhalen van de Italiaanse Carlo Collodi is die van Disney uit 1940. Meneer Geppetto is een eerlijke, hardwerkende houtsnijder. Helaas is hij kinderloos gebleven. Op een avond wenst hij dat de pop die hij zo juist gemaakt heeft, in een echte jongen zou veranderen. Een fee vervult ’s nachts zijn wens, doch Pinocchio is wel levend, hij blijft van hout tot hij bewezen heeft dat hij het menselijk bestaan waardig is. Het thema van volwassenwording, eerder beschreven bij The Lion King, wordt in Pinocchio nog scherper onder woorden (en beelden) gebracht. Volwassen worden betekent voor Pinocchio ook letterlijk ‘mens worden’. Wie volwassen wordt (of wil worden), wordt daardoor feitelijk de mens die hij of zij in potentie reeds was.
Nadat Pinocchio driemaal voor de verleidingen van de wereld is gevallen (een verwijzing naar de drievoudige val van Jezus onder het kruis), bemerkt hij dat zijn vader verdwenen is. Hij gaat naar hem opzoek, en vindt hem in de buik van een walvis. Door slimmigheid én opofferingsgezindheid weet hij Gepetto en hemzelf vrij te krijgen, maar laat daar (bijna) het eigen leven.
“The mystagogue (father or fathersubstitute) is to entrust the symbols of office only to a son who has been effectually purged of all inappropriate infantile cathexes—for whom the just, impersonal exercise of the powers will not be rendered impossible by unconscious (or perhaps even conscious and rationalized) motives of self-aggrandizement, personal preference, or resentment.” (idem, p. 125-126)
Uiteindelijk slaagt Pinocchio erin om zijn volwassenheid te bereiken, en in zijn geval mens te worden. Ook hij heeft zijn ‘road of trials’ gehad: alle verleidingen waaraan een opgroeiend mens ten prooi kan vallen, zijn ook bij hem langsgekomen. In het geval van Pinocchio vallen de ‘apotheose’ en de ‘verzoening’ samen. Als de houten pop zijn leven offert om zijn (pleeg)vader te redden, wordt hij mens. Gepetto was immers in de maag van de walvis (een verwijzing naar Job) terecht gekomen omdat hij naar zijn ongehoorzame pleegzoon was gaan zoeken. Volwaasen-wording, verlossing en verzoening vallen samen. Pinocchio heeft het leven van zijn vader overgenomen, nadat hij was gezuiverd van egocentrisch en kinderlijk gedrag. De verzoening met de vader betekent binnen gaan in het volwassen c.q. ‘echte’ leven.
‘Star Wars’
Aan het einde van George Lucas’ oorspronkelijk Star Wars-triologie (1977, 1980 en 1983) wordt de held Luke Skywalker (Mark Hamill) gevangen genomen door de kwade machten in Lucas’ universum: de keizer (Ian McDiarmid) en diens hoogste handlanger Darth Vader (David Prowse). In A New Hope (1977) was Luke erachter gekomen dat zijn aartsvijand Darth Vader eigenlijk zijn bloedeigen vader was. Luke krijgt nu van de kwade keizer het aanbod om over te lopen naar de ‘duistere kant’. Luke weigert. Eerder hebben vader en zoon uit alle macht geprobeerd elkaar te doden.
De keizer martelt Luke onbarmhartig, terwijl diens vader Darth Vader (what’s in the name) schijnbaar gevoelloos toekijkt. Op het allerlaatste moment grijpt Vader echter in en werpt de keizer in de afgrond. Hierbij wordt hij zelf levensgevaarlijk verwond. Luke knielt neer bij zijn vader, haalt zijn masker weg en ziet voor het eerst zijn vader ‘van aangezicht tot aangezicht’.
“He beholds the face of the father, understands – and the two are atoned.” (idem, p. 135)
De idee over een stereotype oneinigheid tussen vader en zoon is overigens ouder dan Campbell. Iedereen kent natuurlijk de mythe van Oedipus. Nog voor zijn geboorte wordt over hem een orakel uitgesproken: hij zal zijn vader vermoorden en met zijn moeder vrijen. Direct na zijn geboorte worden zijn voeten verminkt en wordt hij in de wildernis achter gelaten om te sterven. Hij wordt echter gered en opgevoed door herders. Zoals iedereen weet, komt het orakel uit. Lord Raglan (1885–1964) bijvorbeeld stelt expliciet in zijn studie The Hero: A Study in Tradition, Myth and Drama (1956) dat de relatie tussen de Held en zijn ouders altijd problematisch is. Dit gebeurt op twee manieren: de geboorte van de held is omgeven met allerlei (seksuele) ‘problemen’ als verkrachting, blijvende maagdelijkheid of (half)goddelijke afkomst. Uit deze problematische geboorte stamt ook het latere verlangen van de Held zich te wreken op zijn ouders, en dan vooral zijn vader. De strijd tussen de twee houdt pas op als één van beide (meestal de vader) gestorven is door de hand van de zoon. In Star Wars gebeurt dit indirect: door compassie voor zijn zoon gedreven, offert de vader zich op en sterft. Als beiden elkaar – in de nieuwe verhoudingen – nog eenmaal aankijken, beseffen beiden dat ze verzoend zijn.
‘Star Trek’
Al eerder zagen we de combinatie tussen de dood van de vader, het (al dan niet terechte) schuldgevoel van de zoon en de verzoening tussen beiden op het snijpunt hiervan, in The Lion King en Star Wars. In de vijfde bioscoopfilm van de science fictionserie Star Trek (The Final Frontier uit 1989) worden kapitein James Kirk (William Shatner) en scheepsarts McCoy (DeForest Kelley) geconfronteerd met een profetische figuur in de vorm van Spock’s broer verloren gewaande broer Sybok (Laurence Luckinbill). Sybok weet door zijn charisma het ruimteschip Enterprise over te nemen. Als laatste verzetten Spock, McCoy en Kirk zich tegen Syboks manipulaties.
Kirk blijft zich verzetten tegen Syboks psychologie, maar McCoy en Spock geven zich gewonnen. In beide gevallen tovert Sybok hen een scène uit hun verleden voor de ogen. McCoy wordt geconfronteerd met zijn doodzieke vader. McCoy kan ondanks al zijn medische kennis hem niet helpen. Op diens uitdrukkelijke verzoek pleegt McCoy euthanasie op zijn vader. De pijn van deze dubbele nederlaag (het verlies van zijn vader en zijn hulpeloosheid als een professional) duikt uit de diepten van zijn onderbewuste op, waardoor Sybok hem weet te ‘genezen’. Ook Spock krijgt een scène uit het verleden te zien, namelijk zijn geboorte. Hier blijkt uit dat Spock een ‘halfling’ is, kind van een menselijke moeder en een Vulcan-vader. De manier waarop zijn Vader Spock vasthoudt, getuigt niet van een al te grote genegenheid, maar juist van een afwijzing van diens zwakke, menselijke kant.
In beide gevallen is er sprake van een gebroken relatie tussen vader en zoon, bij de eerste vanwege een veel te abrupt gekomen einde, en bij de tweede vanwege een bijna existentiële afwijzing van diens bestaan. Door de dood van zijn vader moest McCoy diens plaats in het universum overnemen, een last die hem bijna te groot was. Spock moet in het reine komen met zijn Vulcan-vader. De verzoening tussen Spock en McCoy en hun beider vaders kan pas jaren later plaatsvinden. McCoy vindt verzoening in de armen van Sybok, die hem leert de pijn van het verleden te accepteren. Pas als de dokter deze pijn toelaat (en niet probeert weg te stoppen), kan ook hij definitief volwassen worden. De verzoening van Spock ligt pas later, in deel 6 van Star Trek, als vader en zoon elkaar na vele, vele jaren van aangezicht tot aangezicht zien. Pas dan krijgt Spock het verlossende ‘Ik ben trots op je, mijn zoon’ te horen.
Dochters en vaders
De helden die de revue hebben gepasseerd en elk op hun eigen manier verzoening hebben weten te bereiken, zijn zonder uitzondering mannen. En deze mannen moeten zich allemaal zien te verzoenen met hun vader. Campbell zelf is dan ook sterk mangeoriëntgeerd, zoals uit de volgende passage blijkt:
“When the child outgrows the popular idyl of the mother breast and turns to face the world of specialized adult action, it passes, spiritually, into the sphere of the father who becomes, for his son, the sign of the future task, and for his daughter, of the future husband [italics, fgb]. (…) There is a new element of rivalry in the picture: the son against the father for the mastery of the universe, and the daughter against the mother to be the mastered world [italics, fgb].” (idem, p. 125.)
Wat betreft veel oude mythen en legendes heeft Campbell natuurlijk gelijk. Het is een historisch gegeven dat in vele verhalen de zoon vecht met zijn vader om de heerschappij, terwijl de dochter vecht met haar moeder om begeert te worden. Toch is er veel kritiek op Campbell gekomen. Maureen Murdock probeert Campbells eendimensionale genderstereotypering te doorbreken. In haar boek The Heroine’s Journey (1990) creëert zij een mythische structuur voor de vrouwelijke held, waarin de specifieke verlangens en moeilijkheden van moderne vrouwen in doorklinken. Volgens Murdock moet de heldin een spirituele strijde worden, wat vereist dat zij langzaam en geduldig de mannelijke en vrouwelijke aspecten van zichzelf moet integreren. Eerst verlangt ze ernaar om haar eigen vrouwelijkheid af te leggen om geheel mannelijk te worden. Vervolgens realiseert ze dat dit niet het antwoord op haar queeste is. Mrudock noemt die ‘het ware heilige huwelijk tussen mannelijk en vrouwelijk’, waarbinnen de vrouw niet alleen de belangen van anderen kan dienen, maar ook trouw kan zijn aan haar eigen behoeftes en verlangens.
‘Princess & the Frog’
Ook vrouwen moeten zich verzoenen, alleen niet met hun moeder zoals misschien even voor hand zou liggen, maar ook met hun vaders, net als hun broers van weleer. Disney’s Princess and the Frog (2009) is losjes gebaseerd op de roman The Frog Princess van E.D. Baker, die op zijn beurt zijn inspiratie putte uit het oude verhaal van de Gebroeders Grimm, de Kikkerprins. De twee verhalen en de film delen het basale plot: prins verandert in kikker en heeft een prinses nodig om de betovering te verbreken. Baker en Disney werken het verhaal in groter detail uit, met veel aandacht voor details en subplots. Disney plaatst het verhaal bovendien tegen de achtergrond van de roaring twenties, in het zogenaamde French Quater in New Orleans.
In deze versie van het verhaal figureert een zwarte schoonheid uit de achterbuurten van New Orleans: Tiana. Haar vader koestert een droom een eigen restaurant te beginnen. Direct in de tweede scène wordt duidelijk dat Tiana’s vader gestorven is voordat hij zijn droom in realiteit kon omzetten. Hun werkt Tiana zich een slag in de rondte om zelf wel te slagen. Als zij door de voodoo-dokter Facilier in een kikker veranderd is, tovert deze haar een droombeeld voor.
Tiana ziet zichzelf als een geslaagde restauranteigenaresse. De droom van haar vader is in haar werkelijkheid geworden. Facilier wil deze droom laten uitkomen in ruil voor een machtig, magisch amulet. Hij chanteert haar met haar vaders droom. ‘Kan je het over je hart krijgen om je vaders droom op te geven?’ lijkt hij te zeggen. Vader en dochter kijken elkaar over de grenzen van leven en dood in de ogen. Dan volgt de verzoening. Tiana begrijpt dat werkelijke erfenis van haar vader niet het droomrestaurant is, maar diens normen en waarden. Tiana bevrijdt zich uit de kluisters van een droom die nooit echt de hare geweest is, maar een soort schuld die ze op zich geladen heeft. De verzoening valt hier samen met de bevrijding uit valse schuld, en uit vals ego.
‘Lara Croft: Tomb Raider’
Lara Croft: Tomb Raider (2001) is gebaseerd op de gelijknamige videoserie waarin een groot geproportioneerde jonge vrouw op zoek gaat naar de schatten van verloren beschavingen. Zij is feitelijk een sexy, vrouwelijke versie van Indiana Jones. In de titelrol speelt Angelina Jolie die betrekkelijk weinig moeite hoefde te doen om op Lara te lijken. In de film moet Lara het opnemen tegen de ‘Illuminati’, een fictioneel vroeg-modern geheim genootschap dat al in talloze romans en films vergelijkbare rollen gespeeld heeft. Lara is op jeugdige leeftijd haar vader kwijt geraakt. Later in de film, als ze op zoek is naar een soort horloge om de tijd mee te kunnen manipuleren, komt ze erachter dat haar vader ook een Illuminatus was, en vermoord om de kennis die hij bezat. Op het hoogtepunt van de film komt Lara in een soort tijdloze ruimte terecht waar zij haar verloren gewaande vader ‘ontmoet’.
Ook Lara moet zich verzoenen met haar vader. Zij achtervolgt zijn droom (als Tiana), maar kreeg nooit de aandacht en liefde die ze zo nodig had, in dit geval niet vanwege onwil (zoals Indiana Jones), maar vanwege diens vroege dood. Ook Lara moet zich ontdoen van de nodeloze ballast van het verleden. Ze moet afscheid nemen van de wanhopig gezochte veiligheid van haar vader (die tegelijkertijd ook haar moeder was). Lara beseft dat ze geen afgeleide van haar vader is, maar zijn voortzetting, echter met nieuw elan en met nieuwe karakteristieken.
Enkele lijnen
De vraag waarmee we dit artikel begonnen, was: wat betekent ‘verzoening’ nog voor ons? Is het mogelijk om een laatmodern verzoeningsbegrip te distilleren uit een aantal sprekende Hollywoodfilms? En zo ja, hoe ziet deze laatmoderne filmische verzoening er dan uit? Laat we het vragen aan de negen helden die de revue zijn gepasseerd: Simba, Pinocchio, Luke Skywalker, dokter McCoy, Spock, Tiana en Lara Croft.
Eerste een opmerking vooraf. Zoals wellicht reeds bemerkt, heb ik mij beperkt tot zogenaamde Block busters, grote commerciële films die het overgrote deel van het filmkijkend publiek kunnen bekoren. Hiermee ben ik bewust voorbij gegaan aan de zogenaamde ‘art’- of ‘filmhuisfilms’. Niet omdat ik deze ongeschikt acht voor het thema (verre van dat), maar omdat ik van mening ben dat de grote Hollywoodfilms een betere doorkijk opleveren wat betreft de status van een bepaald begrip binnen onze Westerse samenleving. Een film ‘scoort’ immers geweldig omdat het appelleert aan breed gedragen (doch vaak impliciet blijvende) sociale en maatschappelijke conventies. Wie de films analyseert, analyseert tegelijkertijd deze conventies.
1. Verzoening voor de helden uit deze films is primair individueel, en slechts in afgeleide zin ten bate van een bepaald collectief. Een minderheid van de genoemde helden vechten uiteindelijk voor the greater good, een hoger doel dat het particuliere overstijgt. Luke Skywalkers verzoening met zijn duistere vader staat in rechtstreeks verband met zijn verlossend werk: de verzoening zelf bewerkstelligt de val van het kwade. Simba’s verzoening staat in rechtsreeks verband met de verlossing van zijn oude extended family uit de greep van zijn oom-dictator Scar. Bij Pinocchio vallen, net als bij Luke, verzoening en verlossing samen. Op het moment dat hij zich met Gepetto verzoent, geeft hij zijn leven om hen van een gewisse dood te verlossen.
Bij de meeste helden echter blijft de verzoening ‘beperkt’ tot henzelf, hun eigen leven en hun eigen ‘verlossing’. De verzoening van McCoy, Spock, Tiana, en Croft met hun ‘vaders’ leidt tot innerlijke verzoening met hun respectievelijke verleden en ‘genetische erfenis’. De verzoening stelt hen in staat hun weg in het leven te vervolgen, maar heeft geen feitelijke gevolgen voor een bepaald collectief. Natuurlijk: door hun verzoening kunnen McCoy, Spock en Croft de wereld redden – zoals helden altijd doen. Verlossing (collectief) en verzoening (particulier) staan slechts indirect met elkaar in verband. Verzoening is een van de voorwaarde om tot verlossing te kunnen komen, maar niet de enige noch de belangrijkste.
2. Verzoening bestaat uit het verwerken van heftige emoties uit het eigen verleden, gesymboliseerd door, of in de nabijheid van, de vaderfiguur. Alle helden uit de besproken films hebben een problematische verhouding tot hun vader. Vaak speelt (een gevoel van) onbegrip en afwezigheid van liefde een rol, zoals bij Spock. Andere lijden onder een (al dan niet terecht) idee dat zij niet hebben kunnen beantwoorden aan de hoge eisen die hun vader hen stelde. Tiara kan de droom van haar vader niet waar maken. Lara kan eigenlijk niet leven met het verlies van haar vader. Simba moet op twee manieren met zijn vader in het reine komen: met zijn dood en met zijn erfenis. En Pinocchio beseft dat hij de hoge morele idealen van zijn vader maar niet bereiken kan.
Bij Skywalker ligt het nog complexer, aangezien zijn vader tegelijkertijd zijn doodsvijand is. In een eerdere scène uit Star Wars moet Luke vechten met een projectie in de vorm van Darth Vader. Als hij deze onthoofd, ziet hij zijn eigen gezicht onder het masker. Luke moet beseffen én accepteren dat het goede én het kwade in elke persoon vertegenwoordigd zijn: ook het kwade in Luke, maar ook het goede in Vader.
3. De verzoening bewerkt de definitieve transformatie van de held tot volwassenheid, en daarmee tot volwaardig mens-zijn. De held wordt in zekere zin de vader. Deze driedubbele beweging – van kind tot volwassene, van half-leven tot waarachtig leven en van zoon tot vader worden – is bij alle genoemde helden terug te vinden, zij het niet alle drie in gelijke mate. Simba wordt door zijn verzoening met Mustafa eindelijk volwassen. Hij kan zijn kindertijd nu achter zich laten. Door zich met zijn afkomst te verzoenen kan hij in zijn vaders voetsporen treden, en diens plek in de troep overnemen. Voor Pinocchio betekent zijn verzoening letterlijk zijn mens-wording. Skywalker overwint in zijn Vader feitelijk de duistere kant in zijn eigen ego, waardoor hij in staat is waarachtig te leven. McCoy en Spock leren van hun ‘verzoening’ (hoewel de feitelijk verzoening pas veel later gerealiseerd wordt) dat het hebben van (emotionele) pijn, een onderdeel van het menselijk bestaan is. “Pain is what makes us humun,” aldus kapitein Kirk, die als enige in staat is zich aan de charismatische Sybok te ontrekken. Pas als beiden deze pijn (die rechtstreeks verbonden is met hun vader) accepteren, kunnen ze genezing vinden, een volwaardig mens worden.
4. De verzoening gaat de altijd volgende verlossing vooraf als noodzakelijke innerlijke en narratieve voorwaarde om die te bereiken. Verzoening en verlossing zijn narratief bij elk van de genoemde helden onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verzoening stelt het individu in staat zijn verlossend handelen ook daadwerkelijk tot uitvoering te brengen. Zonder deze verzoening zou de held niet in staat zijn verlossend op te treden. Simba kan pas zijn troep gaan redden, ná de verzoening met zijn vader. Luke Skywalker is letterlijk niet in staat de mensheid te verlossen, als zijn vader zijn leven opoffert, en beiden daardoor met elkaar verzoent. Zowel Vader als Luke hadden beurtelings de macht elkaar te doden, doch beiden zagen daar van af. McCoy en Spock redden aan het einde van de film hun zoveel sterkere Kirk uit de handen van een kwaadaardig wezen, juist doordat ze geleerd hebben hun pijn te accepteren, en zich met hun verleden te verzoenen. Jones junior en senior hebben elkaar nodig. Ze vormen een ideaal koppel tussen wetenschap en praktijk, boekenkennis en praktijkkennis. Pas als ze leren elkaar te waarderen en te vergeven (verzoening), lukt het hen gezamenlijk, en alleen gezamenlijk, het kwade te bezweren.
Bij wijze van conclusie
Aan het einde gekomen van dit artikel is het – denk ik – inderdaad mogelijk een laatmodern verzoeningsmechanisme te construeren aan de hand van enkele voorbeelden van de moderne massacinema. Verzoening is feitelijk een primair individueel gebeuren, dat weliswaar altijd ten dienste staat van en noodzakelijk is voor de daarop volgende verlossing, maar diezelfde verlossing staat vaker niet dan wel in dienst van een collectieve verlossing. Zowel verzoening als de daardoor mogelijk gemaakte verlossing zijn uiteindelijk vaak privaat.
De vaderfiguur symboliseert altijd heftige emoties uit het eigen verleden, soms gevoelens van afwijzing, soms van niet in staat zijn om aan de eisen van de vaderfiguur te voldoen, of althans de eisen zoals de zoon (of dochter) die voor zichzelf heeft geformuleerd. Deze heftige emoties moeten worden doorleeft en verwerkt, voordat innerlijke groei mogelijk is. Deze innerlijke groei kan de gedaante aannemen van volwassenwording, menswording of de plaatsinneming van de vader.
Bron: Dit artikel is gepubliceerd op KFA-Filmbeschouwing.nl.
...
|
