|
Vaticanum II revisited
Opinie, Katholiek Nieuwsblad, 12-07-10
Een samenwerking van Jan Brouwers, Frank Bosman, Eric van den Berg
 Het Tweede Vaticaans Concilie is terug in de picture. In een polemiek in Katholiek Nieuwsblad buitelen eindredacteur Tom Zwitser van het zeer behoudende katholieke magazine Catholica en Clemens Maria, broeder uit de religieuze Familie van Sint Jan, over elkaar heen over de waarde(n) en waarheden van dit laatste concilie in de rooms-katholieke kerk. Meer historisch besef en onmythologisering rond euforie of kater van Vaticanum II zou passen in een voortgaand gesprek.
De pennenstrijd tussen Tom Zwitser en broeder Clemens Maria lijkt op de boodschap uit een Interpolis-reclame. “Vaticanum II. Glashelder.” Volgens de broeder van Sint Jan is dat vanwege de onfeilbaarheid van de uitspraken. Volgens de Catholica-eindredacteur gaat het echter om het gebrek aan waarheid en helderheid. Die onduidelijkheid zou dan weer hebben geleid tot ontkerkelijking en het verval van de eens zo bloeiende Kerk. Je vraagt je dan weer even af waarom het concilie eigenlijk bijeen werd geroepen. Het ging toch prima met de Kerk? Wat bezielde paus Johannes XXIII in 1959 om een kerkvergadering te beleggen die zo rampzalig zou uitpakken?
Het ging niet goed met de kerk
Het antwoord is dat het helemaal niet goed ging met de Kerk. Het massale kerkbezoek was geen teken van een diep doorleefd geloof. Het was eerder een gewoonte en sociale plicht. De kerkgangers waren tevens weinig betrokken bij de liturgie. Ze wisten er weinig van.
Steeds minder mensen gingen naar de kerk: de geloofsafval onder de arbeiders in de steden was al dramatisch en begon zich uit te breiden naar de hogere klassen van de samenleving. Het aantal religieuzen liep terug en er werden steeds meer vraagtekens gezet tegen de oppervlakkige spiritualiteit van veel congregaties en bij de overdreven scrupuleuze praktijken die in de ordes heersten. Daar wilden de concilievaders iets aan doen. In een nieuwe liturgie werd de eigen volkstaal geïntroduceerd en kwam er een grotere aandacht voor het Oude Testament. De priester draaide zich naar het volk toe en de handcommunie werd ingevoerd. Het invoeren van de nieuwe liturgie verliep zonder veel weerstand en ordes en congregaties hebben hun manier van leven bij de tijd gebracht.
Liturgie
Zwitsers’ standpunt over de liturgie sinds het Tweede Vaticaans Concilie past bij de zogeheten revisionisten die te vinden zijn rond plaatsen waar de mis volgens de oude Tridentijnse ritus wordt gevierd. Dat is de manier die van het Concilie van Trente in de zestiende eeuw tot aan het Tweede Vaticaans Concilie de regel was. De Tridentijnse mis is in het Latijn, met beperkte aandacht voor het Oude Testament, handcommunie is verboden en de priester staat met de rug naar het volk toe. Die liturgische elementen waren nu net met het concilie veranderd zonder overigens de oude Ordo Missae te verbieden.
De revisionisten hebben een uitgesproken hekel aan de liturgische vernieuwingen van het Tweede Vaticaans Concilie. Zij beschouwen de Tridentijnse ritus als de ‘ware liturgie’ Omdat de eucharistieviering in het hart van het kerkelijk leven staat, zou met het afschaffen van die liturgie het volledige verval van de moederkerk zijn ingezet, met als gevolg het instorten van het aantal priesterroepingen en het aantal kerkgangers en de gemarginaliseerde invloed van de kerk op de samenleving.
Joodse volk
Achter dit kritiekpunt liggen andere moeilijkheden die tijdens het concilie diepgaand werden besproken. Sinds de Tweede Wereldoorlog lag immers dé grote vraag op tafel: hoe moeten we ons als Kerk verhouden tot het joodse volk? Kunnen we na de enorme tragedie van de Shoah nog vasthouden aan ons oude gangbare standpunt dat de joden de Messias hebben afgewezen en zelfs gedood en daardoor een ‘vloek dragen tot het einde der tijden’, zoals de Kerk vroeger leerde?
De uitspraken van het concilie betekenen in dit opzicht een spectaculaire ommekeer voor de Kerk. De kerkvergadering zet een grote stap in de verhouding met het jodendom en met andere religies. Geen enkele katholiek met enig gezag noemt de islam nog ‘duivels’ of maakt de joden uit voor ‘godsmoordenaars’. even door diens onvrede over de nieuwe positie van de joden in de katholieke denkwereld.
Afkeuring
Nu zullen niet alle revisionisten zo ver gaan dat ze de toenadering van de rooms-katholieke kerk tot de joden afwijzen. Ze wijzen wel de genoemde, vooral liturgische uitspraken van het Tweede Vaticaans Concilie af. Tom Zwitser gaat daarbij zelfs zo ver, dat hij meent dat de H. Geest ten minste een deel van het Tweede Vaticaans Concilie afwezig is geweest. Dat was de schuld van de vooruitstrevende bisschoppen die hun wil zouden hebben opgelegd aan hun collega’s, aldus Zwitser.
In Nederland was er veel enthousiasme over het concilie. Katholieken konden haast niet wachten om de uitspraken van deze vergadering in de praktijk te gaan brengen. Ze namen de concilie-uitkomsten als beginpunt voor nog verder gaande hervormingen. Kort na het concilie werd het zogeheten pastoraal concilie van de Nederlandse Kerkprovincie bijeengeroepen in Noordwijkerhout. Met overweldigende meerderheid werd op de voorlaatste zitting in 1970 het verplichte celibaat voor priesters afgewezen. Dat ging veel verder dan het Tweede Vaticaans Concilie had gewild. Bisschoppen als Simonis en Gijsen werden benoemd. Zij hadden gewaarschuwd tegen onrealistische plannen die ook voor veel Nederlandse katholieken te ver gingen.
Na de mythe
Na de euforie én de kater volgde de mythe. Voor vooruitstrevende katholieken nam het Tweede Vaticaans Concilie mythische proporties aan. Ze keken erop terug als een tijd van optimisme, van vooruitgang waar Rome met harde hand een eind aan had gemaakt. Conservatieven schiepen op hun beurt hun eigen mythe. Het concilie had een einde gemaakt aan een paradijselijke tijd waarin massa’s katholieken een diep doorleefd geloof kenden.
Mythes zijn er om groepen een identiteit te geven en te proberen greep te krijgen op de werkelijkheid. Met wetenschap hebben ze niets te maken. Het heeft een generatie geduurd voordat de besluiten van het concilie van Trente in de praktijk waren gebracht en discussies over de hete hangijzers van dit concilie duurden nog veel langer en leidden tot weinig verheffende taferelen waarbij katholieken elkaar verketterden. Dat moeten we nu zien te voorkomen.
Het is daarom goed dat het gesprek over het Tweede Vaticaans Concilie doorgaat, maar dan wel op basis van feiten, met kennis van wat een concilie in werkelijkheid betekent en niet op basis van mythes en dromen over vroeger.
Bron: Dit artikel is gepubliceerd in Katholiek Nieuwsblad. |
