De balans van Benedictus
Artikel, Friesch Dagblad, 12-02-10
De derde encyckliek van paus Benedictus XVI werd vorig jaar net als zijn eerdere twee lovend ontvangen. Op een studiemiddag in Utrecht maakten drie Tilburgse wetenschappers - twee theologen en een econoom - de balans op
van vijf jaar Benedictus XVI. "Benedictus is een authentiek leider, een
drager van hoop."
“Ratzinger is te intelligent om alleen maar conservatief te zijn,” aldus Tiny Muskens. De bekende oudbisschop van Breda reageerde daarmee op Ratzingers verkiezing tot paus Benedictus XVI. “Deze paus heeft wel de neiging om conservatief te zijn, maar op een hele intelligente en open manier,” vult Jozef Wissink zijn ambtgenoot aan. “Ik heb met tranen in mijn ogen zijn eerste encycliek gelezen, zo’n mooie tekst is het.”
Op een studiemiddag proberen drie Tilburgse wetenschappers, twee theologen en een econoom, de balans op te maken van vijf aantal jaren Benedictus XVI. Zij doen dit op uitnodiging van Luce, Centrum voor Religieuze Communicatie van de Faculteit Katholieke Theologie. Praktisch theoloog Wissink (FKT) is duidelijk in zijn nopjes met de eerste pauselijke encycliek Deus Caritas Est (‘God is liefde’). “Deze encycliek is vooral positief geformuleerd, niet teveel het opgeheven vingertje.” Een deelnemer vraagt of dit een groot contrast is met de vorige paus: “Het grote voordeel is dat je moet gaan nadenken. Een progressieve katholiek zei mij een tijdje geleden: het lijkt wel of de paus op mijn helft spreekt.”
De 'caritas' vergeten
Wissink legt omstandig uit dat we in Nederland de laatste dertig jaren de ‘caritas’ een beetje zijn ‘vergeten’: “Wij hebben het over diaconie, maar dat klinkt gelijk zo exclusief diakenachtig. Als je het Latijnse of Duitse woord ‘caritas’ gebruikt, merk je gelijk dat de paus een hele brede definitie van liefde heeft. Liefde, sex, huwelijk, mystiek, werkvreugde, enzovoorts, Benedictus wil ze allemaal bij elkaar houden.” Maar dan natuurlijk wel netjes binnen het huwelijk, merkt iemand op. Wissink glimlacht en zegt: “Ja, de liefde tussen man en vrouw staat centraal, net zoals in zo’n beetje alle liefdesliedjes overigens.”
Eucharistisch kerkbeeld
“Benedictus wil bovendien een eucharistisch kerkbeeld overeind houden. Dat klinkt ineens erg vroom en ingewikkeld, maar dat valt reuze mee. De kerk wordt zichzelf in de eucharistie. De eucharistie is ‘caritas’. U duldt elkaar naast u op de kerkbanken en aan de maaltijd des Heren. En Christus zegt: als u naar buiten gaat, zet dezelfde caritas dan voort.” De paus gaat in het tweede gedeelte van zijn encycliek uitgebreid in op de sociale actie die bij de goddelijke liefde past. “Deze encycliek is bedoeld voor alle mensen van goede wil. Caritas of diaconie is dan ook niet ‘eenvoudig’ zieltjes winnen. Het gaat erom dat allemaal verantwoordelijkheid zijn voor een barmhartige samenleving. De eucharistie of glas water voor een zieke, dat is even belangrijk, omdat het eigenlijk hetzelfde is.”
'Verademing'
Die verantwoordelijkheid in en voor de wereld is ook een kenmerk van de derde encycliek van Benedictus Caritas in Veritate (‘Liefde in waarheid’). “Een verademing”, volgens de Tilburgse topeconoom Sylvester Eijffinger. “Eindelijk iemand die de economie niet ziet als een exacte wetenschap, maar als een gedragswetenschap.” Vaak figureert Eijffinger in talkshows op radio en televisie: “De economie bestudeert het economische gedrag van mensen en groepen van mensen. Maar mensen gedragen zich naar een bepaald normen- en waardenpatroon. En dat patroon komt van buiten de economie.”
Plicht
De topeconoom vindt het niet vreemd dat een theoloog zich met economie bezighoudt: “Het is zelfs de plicht van de paus zich hier mee bezig te houden. Hij is een authentiek leider, een ‘drager van hoop’. Hij bakt geen zoete koekjes, maar vertelt dat de werkelijkheid nu eenmaal gecompliceerd in elkaar zit. Mensen als Benedictus, de Duitse kanselier Angela Merkel en de Amerikaanse president Barack Obama zijn zulke leiders. Ze roepen op tot een visioen, een visioen van hoop.”
Hoop
De hoop is het onderwerp van Benedictus’ tweede encycliek. “Van alle drie is Spe Salvi (‘Over de hoop op verlossing’) de minst bekende.” Aan het woord is systematisch theoloog Henk Schoot (FKT). “Dat heeft te maken met woorden als lijden, schuld, oordeel en eeuwig leven. Moeilijke thema’s, zware woorden, allemaal niet zo populair. Benedictus zet zich af tegen allerlei ideologieën die een binnenwereldlijke verlossing beloven. Dat kan gaan om atheïsme of om modieus theïsme, maar ook met totalitaire doctrines als fascisme en communisme.” Wissink valt Schoot bij: “Ja, aan die jaren zestig aanhangers van Karl Marx heeft Ratzinger nog altijd een hekel, dat had ie al toen hij nog op de universiteit zat. De staat zonder gerechtigheid is een roversbende."
Geen nachtwakersstaat
Benedictus probeert het midden te houden tussen een 'nachtwakersstaat' en een totalitair regime, waar de staat respectievelijk zo min mogelijk en juist zoveel mogelijk probeert te regelen. De totalitaire regimes zijn door de geschiedenis (althans voorlopig) het zwijgen opgelegd, maar het ongebreidelde marktkapitalisme is nog steeds springlevend. "Wat ik dan nooit heb gesnapt," aldus een knipogende Eijffinger, "zijn die Republikeinen in de Verenigde Staten. Nergens vindt je vromere christenen als bij de partij van vader en zoon Bush, maar tegelijkertijd staan zij het meest harde kapitalisme voor. Een vreemde combinatie, die ik niet goed verklaren kan."
Waarheid
Dagvoorzitter Richard Steenvoorde sluit de middag af met een beschouwing over de waarheid. "De waarheid is het steeds terugkerend thema. Is er nog een objectieve waarheid over of geldt het Happinez-principe, elke maand een ander stukje wereldspiritualiteit? Alles lijkt in onze tijd relatief zijn, en waarheid slechts een retorisch taalspel: wie kan er het beste kletsen. Benedictus probeert in al zijn drie encyclieken geloof en rede bij elkaar te houden. De rede zuivert het geloof van goedkoop sentiment. Het geloof op haar beurt richt de rede op het grotere belang, en leert de rede bescheiden in haar pretenties te blijven." Steenvoorde parafraseert de kerkvader Tertullianus als hij zegt "Christus heeft zich de waarheid genoemd, niet de gewoonte. 'Gewoonte' zouden wij vertalen met politieke correctheid."
"Hebben we hier nu een 'balans van Benedictus?' vraagt een deelnemer gevat met een verwijzing naar het boek De Balans van Bovenberg. "Nee," zeggen de twee theologen eensgezind, "maar je hebt zo wel enkele belangrijke lijnen in de theologie van Benedictus te pakken. En dat is winst."
Bron: Dit artikel is verschenen in het Friesch Dagblad.
Op alle pagina's is een disclaimer van toepassing.
Lees ook de systeemberichten.
Deze site wordt niet gesponsord, noch door reclame financieel ondersteund.
Overgenomen teksten zijn van de eigenaar van deze site zelf of noemen hem bij name.
“Ratzinger is te intelligent om alleen maar conservatief te zijn,” aldus Tiny Muskens. De bekende oudbisschop van Breda reageerde daarmee op Ratzingers verkiezing tot paus Benedictus XVI. “Deze paus heeft wel de neiging om conservatief te zijn, maar op een hele intelligente en open manier,” vult Jozef Wissink zijn ambtgenoot aan. “Ik heb met tranen in mijn ogen zijn eerste encycliek gelezen, zo’n mooie tekst is het.”
