|
Crisis tussen liefde en waarheid
Opinie, Isidorusweb.nl, 09-07-09
Paus Benedictus XVI presenteerde afgelopen dinsdag zijn derde encycliek: Caritas in Veritate. Het is zijn eerste grote document over de sociale orde in de wereld. De publicatie van de encycliek is enkele malen uitgesteld. De wereldwijde economische crisis lijkt hieraan debet: de paus wilde per se de acute actualiteit meenemen. De timing is wel mooi: op de vooravond van de G8-top in L‘Aquila. Benedictus geeft door deze timing de economische wereldmacht een boodschap mee: “De huidige economische crisis met zijn ernstige afwijkingen en misstanden vereist een geheel nieuw begrip van zakendoen.” (III, 40)
Zie ook: "Paus Benedictus zet zwaar in op dé waarheid", Nederlands Dablad, 10-07-09.
Reactionair
 Met Caritas in Veritate stelt de paus zich in een lange traditie van sociale encyclieken. Vanaf Leo XIII en zijn Rerum Novarum (1891) hebben diverse kerkvorsten zich in scherpe bewoordingen uitgelaten over de economische orde in de wereld. Vooral de encycliek van Paulus VI Populorum Progressio (1967) speelt een belangrijke rol. Benedictus verwijst expliciet naar Paulus’ werk in zijn eigen encycliek. De sociale leer van de r.-k. kerk heeft vooral reactionair vorm gekregen, dat wil zeggen dat het Vaticaan haar leer uitwerkt naar aanleiding van concrete ‘dreigingen’ als Marxisme en Communisme. Dit reactionaire element is ook in Caritas in Veritate te traceren.
Moraal
Voor Benedictus heeft moraal en economie alles met elkaar te maken: “Iedere economische beslissing heeft morele gevolgen.” (III, 37) Een letterlijk ‘waardeloze’ samenleving bestaat niet. “Zonder gratuïteit geen gerechtigheid.” (III, 38) In een ideale wereld zouden de goederen voor iedereen te gebruiken moeten zijn. De deugd van de gerechtigheid bewaakt de balans, waardoor de haves niet nog rijker worden en de have nots niet van het weinige dat hen nog rest beroofd worden. De paus waarschuwt echter tegelijkertijd dat we niet in zo’n ideale wereld wonen: “Liefde is de ander schenken wat het mijne is. Maar ze is nooit zonder gerechtigheid, die mij ertoe beweegt de ander te geven wat het zijne is.” (Inleiding, 6) Rechten en plichten staan dus in relatie met elkaar. Mijn recht op bijvoorbeeld goed onderwijs houdt tegelijkertijd de plicht van de maatschappij in om voor dergelijke scholing te zorgen. Mijn plicht om mijn kinderen naar school te sturen, is daar weer de spiegel van.
Vertrouwen
“Zodra winst het uitsluitende doel wordt, verkregen door ondeugdelijke middelen en zonder oog hebbend voor het algemeen welzijn, dan kan winstbejag de welvaart vernietigen en armoede veroorzaken.” (II, 21) De paus is helder in zijn aanklacht, maar hij geeft ook aanbevelingen mee. De belangrijkste is de noodzaak van basaal vertrouwen. “Zonder innerlijke solidariteit en wederzijds vertrouwen kan de markt zijn economische functie niet vervullen.” (III, 35) Burgers die hun vertrouwen kwijt zijn in de economie, houden op met consumeren en halen in het ergste geval hun spaar- en beleggingsgeld uit het financiële systeem. Vervolgens zien ze de economie instorten en roemen hun eigen gelijk, dat ze zelf hebben helpen veroorzaken.
Positief
Scherp ziet Benedictus ook dat “de manier waarop de mens het milieu behandelt beïnvloedt de manier is waarop hij zichzelf behandelt en vice versa.” (IV, 50) Toch pleit hij niet tegen de globalisering, integendeel. “We moeten geen slachtoffers, maar protagonisten van de globalisering worden.” (III, 42) De global village heeft immers ook tot gevolg dat mensen van overal ter wereld elkaar steeds directer kunnen ontmoeten. In Caritas in Veritate spreekt dan ook een positief mensbeeld, een paus die met goede moed naar de wereld-in-crisis kijkt. Dat is de (naasten)liefde uit de titel van zijn encycliek.
Relativisme
Hoewel Benedictus uiterst kritisch is naar de graaimanagers bewaart hij zijn zwaarste kritiek voor de cultuurrelativisme, dat tot gevolg heeft dat “cultuurgroepen naast elkaar bestaan terwijl ze van elkaar gescheiden blijven en daarom niet werkelijk geïntegreerd raken.” (II, 26) Benedictus heeft een lange geschiedenis met dergelijke pluralistische opvattingen. Al in zijn dagen als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer trok hij fel van leer tegen ‘materialistische’ bevrijdingstheologen en later tegen religieus pluralisten in zijn beruchte document Dominus Iesus waarin hij de uniciteit van Christus verdedigde. Dat is de waarheid uit de titel van zijn encycliek.
Geen eigen schepper
Een mens die zichzelf zijn eigen schepper waant, is hem een gruwel: “De ontwikkeling van de mens wordt geremd als hij zich aanmatigt zijn eigen en enige schepper te zijn.” (V, 68) Hiermee sluit Benedictus aan bij de recente discussie over schepping, evolutie en Intelligent Design. Zeer treffend schetst de paus de valse tegenstelling die door zowel die hard atheïsten als orthodoxe christenen wordt gecreëerd. “De technologische ontwikkeling kan tot het idee verleiden dat techniek op zich staat als de mens alleen hoe-vragen stelt en de vele waarom-vragen verwaarloost.” (VI, 70)
Waarheid en liefde
De begrippen ‘waarheid’ en ‘liefde’ hebben in het dagelijks taalgebruik een gespannen relatie met elkaar. Liefde is immers individueel, subjectief en emotioneel, terwijl waarheid duidt op iets objectiefs, voor iedereen en altijd geldig. Teveel ‘harde’ waarheid verdraagt de menselijke liefde niet. Dat Benedictus deze twee begrippen toch in zijn titel gebruikt is veelzeggend. Benedictus wil wellicht afrekenen met de ‘roze teddyberen-god’, die oneindig mild door iedereen tot zijn of haar genoegen valt om te vormen. De weerbarstigheid van het geloof in één God verdwijnt dan naar de achtergrond. Maar juist die weerbarstigheid, die ergernis is tegelijkertijd ook een bron van inspiratie. God kost moeite, en dat maakt de uiteindelijke ontmoeting met Hem ook zo de moeite waard. Zonder waarheid, aldus Benedictus, geen echte liefde, en zonder die ‘ware liefde’ geen gerechtigheid.
Caritas in Veritate is een waardige opvolger van de vorige sociale encyclieken van het Vaticaan: scherp van observatie, hard in zijn kritiek en mild in zijn aanbevelingen. Voor Benedictus kan de echte naastenliefde alleen in de christelijke waarheid gevonden worden.
Drs. Frank G. Bosman is theoloog en verbonden aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg. In november verschijnt (in samenwerking met Huib Klamer) de bundel De ene Regel is de andere niet over management en spiritualiteit (uitgeverij Ten Have). Een Engelse vertaling van Caritas in Veritate is te downloaden via www.katholieknederland.nl (pdf).
Bron: Dit artikel is gepubliceerd op Isidorusweb.nl.
|
