| |
Sleutelbewaarders
Recensie, KatholiekNederland.nl, 04-07-09
 In bijna 500 pagina's snelt de Britse historicus Roger Collins door twee millennia van pauselijk wel (minder) en wee (meer). Concilies worden belegd, vorsten geëxcommuniceerd, heiligen tot paus gekozen, gekken tot kardinaal, ketters verbrand, ordes goedgekeurd en weer verboden; het antieke Rome wordt beurtelings gesloopt ten bate van de bouw van nieuwe kerken en met de groots mogelijke respect geconserveerd; de ene paus gruwelt van alles wat naar wetenschap ruikt, de ander richt speciale pauselijke academies op. Collins laat alles passeren in een onderhouden betoog doorspekt met subtiele Britse humor en veel kennis van zaken
Politiek
Collins is vooral geïnteresseerd in de politieke realiteit van de paus en de pauselijke Staat. Tot de 19 e eeuw overlapten theologie, politiek en militaire successen elkaar tot een onontwarbare kluwen. "Weinig, of helemaal geen, menselijke instituten bestaan al zo vreselijk lang en hebben zo onafgebroken een belangrijke rol gespeeld, niet alleen in de geschiedenis en de vorming van Europa, maar ook op een breder vlak. De invloed van het pausdom op de moderne geschiedenis is enorm." (p. 7) De fascinatie voor die politieke entiteit is het vertrekpunt van Collins boek.
Weinig ruimte voor theologie
Twee gevolgen van deze 'politieke' insteek zijn de duizelingwekkende vaart waarmee pausen, tegenpausen, koningen, keizers en allerhande andere vorsten en vorstjes de revue passeren, en de betrekkelijke geringe aandacht voor de geschiedenis van de christelijke theologie. Dit laatste betekent zeker niet dat Collins de theologische controverses als inferieur geneuzel beschouwd, maar wel als ondergeschikt aan de politieke dimensie van de oudste nog bestaande theocratie van de wereld. Wie echter niet bekend is met historische 'ketterijen' als Arianisme, Nestorianisme, Monofysitisme of Monotelethisme zal in de tweeregelige toelichtingen van Collins niet voldoende geïnformeerd worden, en daardoor teleurgesteld worden. Maar je kan niet alles hebben, zelfs niet in een monumentaal werk als De Sleutelbewaarders.
Anekdotes
De razende opeenvolging van pauselijke belevenissen wordt in voldoende mate gecompenseerd door Collins gebruik van anekdotes: als sfeertekening en als smaakmaker, waar de lezer vaak naar zal snakken. Een paar voorbeelden: de Slag bij de Tiber (312) waarmee het christendom tot staatsgodsdienst werd; de 'kadaversynode' (897) waarbij de overleden paus Formosus (891-896) uit zijn graf werd gehesen en veroordeeld; de beroemde 'gang naar Canossa' (1077) van keizer Hendrik IV, de opgraving van de vermeenden resten van Petrus in de St.-Pieter (1942) door Pius XII (1939-1958), enzovoorts.
Eerbiedige afstand tot het heden
Collins laat zich kennen als een gedegen wetenschapper (zijn bibliografie bevat een schat aan Duitse, Engelse, Franse, Italiaanse en Latijnse bronnen), maar vooral als een afgewogen historicus. Hij is noch kerkcriticus noch apologeet. Dit beeld wordt versterkt in het laatste hoofdstuk over de periode 1939 tot 2008, oftewel van Pius XII tot Benedictus XVI. De competentie van een historicus wordt het meest getest bij zijn beschrijving van het recente verleden. Collins slaagt voor de test. Zo zegt hij over het Tweede Vaticaans Concilie: "Maar wat eens oorspronkelijk leek, kan er na een halve eeuw heel anders uitzien (…) het effect van wat ooit een aardschok was kan afnemen tot dat van een lichte trilling. (…) Zelfs veertig jaar later is het te vroeg om met zekerheid te zeggen wat de erfenis van het concilie op de lange termijn zal zijn." (p. 445) Collins is even genuanceerd over de 'oorlogspaus' Pius XII, de 'vernieuwingsdrift' van Johannes XXIII, het conservatisme van Paulus VI, het Pools piëtisme van Johannes Paulus II en de geleerdheid van Benedictus XVI.
Kritiek op de vertaling
Het enige serieuze punt van kritiek geldt de vertaling van het trio Titia Ram, David Orthel en Jean Schalekamp. Meestal gaat het om kleine fouten: kardinalen 'benoemt' men niet, ze worden 'gecreëerd'; en de oude Congregatio Propaganda Fideï kan je nu eenmaal met goed fatsoen niet vertalen als die voor de 'voortplanting van het geloof'. De meest storende fout is wel die het meeste voorkomt: de vertaling van het Engelse woord 'communion', dat in het Nederlands zowel met 'gemeenschap' als met '(H.) Communie' vertaald kan worden. Als je als vertaler de verkeerde kiest, krijg je tenenkrommende zinnen als: "Stefanus dreigde de communie met de kerken in Klein-Azië te verbreken." (p. 35) Het gaat hier natuurlijk om de eenheid met Rome (het Latijnse 'communio'). Slordig en jammer.
Eye opener
Voor mij was de grootste eye-opener aan dit boek Collins schets van het pausschap van de laatste eeuw. Geheel in tegenstelling tot wat over het algemeen gedacht wordt binnen én buiten de kerk, blijkt de kerk van de laatste eeuw een veel groter moreel en spiritueel gezag te hebben gehad dan in alle voorafgaande eeuwen bij elkaar. Dit mede dankzij de massamedia die mediagenieke pausen als JP II en mediagenieke momenten als de grijze/witte rook uit de Sixtijnse kapel over de gehele wereld brengen.
Goed boek.
Roger Collins, Sleutelbewaarders. De geschiedenis van het pausdom van Petrus tot Benedictus XVI, Bert Bakker (2009), 513 pagina's, ISBN 9789035131521, € 34,95.
Bron: Deze recensie is verschenen op KatholiekNederland.nl.
|
