|
De Filosofie van Christus
Recensie, KatholiekNederland.nl & Isidorusweb.nl , 11-12-08
De Franse filosoof Lenoir weet slechts op twee momenten in zijn boek ‘De Filosofie van Christus’ te boeien. Voor de rest is het saaiheid troef. En als hij weet te boeien, bijvoorbeeld over de vraag wat er nu nog voor de christelijke religie rest in onze laatmoderne samenleving, is zijn uiteindelijk antwoord verre van origineel. De Bergrede als blauwdruk van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens, Jezus als een winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede avant la lettre… het levert een tandeloos en zouteloos christendom op.
 ‘De Filosofie van Christus’ van de Franse filosoof Frédéric Lenoir bestaat voor tachtig procent uit een beschrijving van de geschiedenis van het Christendom: haar ontstaan en verspreiding via de ‘aanvallen’ van de Verlichting tot het laatmoderne atheïsme. Veel nieuws wordt er niet geboden. Lenoirs vlotte manier van schrijven en zijn neiging tot lichte ironie geven het boek een vaart die veel moderne Jezusstudies nogal node missen. En ook inhoudelijk slaat hij de plank eigenlijk nooit mis. Maar eigenlijk is het saai: de corruptie van de Middeleeuwse kerk, de vergroeiing tussen religieuze en seculiere macht, de aanvallen van Marx, Freud, Nietzsche en Kant op het ‘ongelofelijke’ geloof. Dat deuntje kennen we tot vervelens toe uit ons hoofd. Maar op twee momenten in zijn boek weet Lenoir echt te boeien, namelijk in zijn hoofdstukken over ‘De filosofie van Jezus’ en ‘Wat blijft er over van de christen in ons?’
Jezus als spiritueel leraar
Volgens Lenoir geeft Jezus’ uitspraak “Kom, volg mij” (Mat. 19,16-22) de kern van zijn spirituele boodschap weer: “een boodschap die zich richt tot elk individu, onafhankelijk van elke uiterlijke bemiddeling waartoe eenieder is geroepen in alle vrijheid te antwoorden.” Jezus discrimineerde niet, wil Lenoir maar zeggen. Hij ging om met zondaars en in de Bergrede laat hij duidelijk blijken dat vooral de ‘kleinen’ en de ‘zwakken’ zijn voorkeur hebben. Dat ‘Kom en volg mij’ kan volgens Lenoir geconcretiseerd worden in het kennen van Jezus’ boodschap en “door naastenliefde en liefdevolle zorg voor de armen in de praktijk te brengen.”
Geen theoloog
Lenoir is geen theoloog en houdt geen rekening met de verschillen tussen de vier canonieke evangeliën. De door hem toegepaste ‘harmonielezing’ staat weliswaar in een lange christelijke traditie, maar Lenoir vergeet daarmee te verdisconteren de resultaten van het wetenschappelijke Jezusonderzoek van de laatste twee eeuwen. Als Lenoir dan vervolgens de christelijke kerken verwijt de uitkomsten van de wetenschappen niet serieus te nemen, begint zijn schets op een self fulfilling prophecy te lijken. Zo koppelt hij moeiteloos de joodse titel ‘Leraar’ (Mat. 23,10) aan veel jongere en dus theologisch veel ‘zwaardere’ kwalificatie van Johannes: “Ik ben de weg, de waarheid en het leven. Niemand kan bij de Vader komen dan door mij.” (14,6) Een gemiste kans.
‘Dolorisme’
De Franse filosoof vliegt daarna even uit de bocht als hij Jezus’ visie op lijden en dood geeft, of eigenlijk die van de latere Christenen: “De logische gevolgtrekking van deze sadomasochistische opvatting van het goddelijke is dat de ware volgelingen van Christus diegenen zijn die het meeste lijden. Vandaar de morbide fascinatie die zo veel christenen hebben gehad voor het lijden, en die ‘dolorisme’ wordt genoemd.” Volgens Lenoir is het lijden zelf overbodig, en Jezus zelf heeft geen antwoord op lijden en dood. Het is de vraag of dit bijbels te verantwoorden is. Jezus lijkt zich bewust van zijn eigen naderende dood en deze zelfs op te zoeken als hij Judas aanspoort zijn verraderswerk te doen. Natuurlijk kan hier sprake zijn van latere redactie van evangelieteksten, maar ook dit lijkt Lenoir niet goed uit te komen.
Jezus als ethicus
Lenoir vat Jezus ethiek dan vervolgens samen met de termen ‘gelijkheid’, ‘individuele vrijheid, vrouwenemancipatie’, ‘sociale rechtvaardigheid’, ‘de trias politica’ (sic!), ‘pacifisme’ en ‘solidariteit’. Zonder enig probleem plakt Lenoir de verworvenheden van de 20 e eeuwse Westerse democratieën op Jezus van Nazareth. Lenoir gaat nog net niet zover dat hij Jezus zijn handtekening laat zetten onder de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens of dat hij Jezus-met-snor op de Poolse barricades zet naast Lech Walensa.
Methodisch knap
Lenoir beziet Jezus niet zozeer als een religieus fenomeen – hoewel hij deze dimensie zeker niet negeert – maar als een spiritueel leraar en filosoof met “een visie op de mens met een universele diepgang die de fundamenten heeft gelegd voor de grote ethische principes. Deze zullen veel later inspiratie geven voor wat we de ‘mensenrechten’ zullen noemen.” Hoe sympathiek deze uitspraak ook lijkt, vreesde ik bij het lezen van deze zin voor de uitkomst van zijn schets. Als je deze uitkomst weet en Lenoirs boek een tweede keer herleest, zie je hoe vernuftig de filosoof zijn Jezusschets opbouwt om tot zijn eigen punt te komen. Methodisch heel knap, maar inhoudelijk nogal discutabel. Hoewel de theologische traditie staat bol van dergelijke construeerde Jezusbeelden, is het de winst van de laatste eeuwen Jezusonderzoek dat iedereen die een dergelijke schets onderneemt, zich van zijn eigen context bewust is, een context die zijn of haar beeld van Jezus ontegenzeggelijk zal beïnvloeden. Lenoir lijkt hier geen last van te hebben.
Ethisch christendom is geen christendom
Het hele boek richt zich als het ware op het laatste hoofdstuk waarin Lenoir de taak voor het christendom in de 21 e eeuw schetst: een tandeloos, louter tot ethiek gereduceerde vorm van ‘Jezulogie’. “Het onzichtbare christendom van onze moderne samenlevingen heeft ongetwijfeld zijn gebreken en het berust beslist op een seculiere vorm van transcendentie die de grondslag vormt van onze waarden … maar we hebben nog niets beters gevonden om een universele ethiek van respect voor de ander te bewerkstelligen.” Lenoir gunt het Christendom zijn positieve invloed op emancipatie, democratie, vrijheid, gelijkheid en broederschap in Europa en Amerika. Als dank krijgt het moderne Christendom een plekje in de marge als vriendelijke luis in de pels van de bijna perfect functionerende geseculeerde samenleving.
Maar zelfs dat laatste plekje wil Lenoir nog veroveren. “Tenzij we – en waarom niet? – gelijkheid, naastenliefde, broederschap of de gevoeligheid voor het lijden van de ander haten zoals Nietzsche deed, zie ik niet in waarom de joods-christelijke boodschap en haar seculiere incarnaties zo rampzalig zouden zijn of door wat voor moois we ze zouden kunnen vervangen.” Want het atheïstisch humanisme is alles welbeschouwd het hoogste ideaal.
Conclusie
Het boek van Lenoir begint sympathiek en zijn beschrijving van de geschiedenis van het Christendom is door de bank genomen correct, zij het niet vrij van fijnzinnig cynisme. Zijn schets van Jezus als spiritueel leider en ethisch filosoof is echter louter en alleen bedoeld om zijn nalatenschap twee eeuwen later te kunnen vervangen door een godloos humanisme. Jezus is van iedereen, in de zin dat iedereen zijn eigen beeld van hem mag scheppen. Maar in de handen van Lenoir verdwijnt elke ongerijmdheid, elke weerbarstigheid en elke tegendraadsheid van Jezus van Nazareth, dezelfde tegendraadsheid die het echte leven kenmerkt én de moeite waard maakt. Lenoirs Jezus is saai, burgerlijk en volstrekt ongeloofwaardig.
Frédéric Lenoir, De filosofie van Christus, Uitgeverij Ten Have, Kampen, 2008
ISBN 978 90 79001 13 2
Bron: Deze recensie gepubliceerd op KatholiekNederland.nl en later op Isidorusweb.nl.
|
