| |
'Dat moet ik van mijn geloof'
Recensie, KatholiekNederland.nl, Isidorusweb.nl, Tempora.nu, 26-10-08
Onlangs verscheen het nieuwe boek van de theoloog H.M. Kuitert: ‘Dat moet ik van mijn geloof’; Godsdienst als troublemaker in het publieke domein. Frank Bosman recenseerde het boek.
| UPDATE: In het tijdschrift Volzin (14-11-08) recenseerde theoloog Eric Borgman (Universiteit van Tilburg) ook Kuiterts laatste boek. Hij schrijft daarin onder andere: "Ik doe mijn best niet op de man te spelen. Maar het kost mij moeite dit boek vol slordigheden en fouten - had nu echt niemand bij uitgeverij Ten Have de tekst van bestsellerauteur Kuitert nog eens door kunnen nemen? - niet te lezen als een zwanenzang van een oude man die als gevolg van zijn onbegrip in nieuwe ontwikkelingen een bedreiging ziet van allerlei verworvenheden. (...) Kuitert stelt uiteindelijk dat religie gevaarlijk blijft zolang zij niet inziet dat zij slechts menselijke verbeelding is. Hiermee zegt hij eigenlijk dat religie moet ophouden religie te zijn." (p. 24-25) De complete tekst van Borgmans recensie is gepubliceerd op RKKerkplein.org. |
 Het laatste boek van het enfant terrible van de protestantse theologie is een aanklacht tegen Jan-Peter Balkenende, Job Cohen, Piet-Hein Donner, Ernst Hirsch Ballin en tegen iedereen die pleit voor een religieuze inspiratie in het publieke domein. Vooral de "katholieke" Wim van der Donk, zo stipuleert Kuitert talloze malen, moet het ontgelden. Van der Donks Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) bracht in december 2006 het rapport Geloven in het publieke domein. Verkenningen van een dubbele transformatie uit. In dit rapport signaleert de Raad dat religie "terug is van weggeweest" en dat de verhouding tussen Kerk en Staat "aan herziening" toe is. Kuitert 'ontmaskert' dit rapport als een zoveelste poging van de gevestigde religies om controle over de publieke ruimte te krijgen. Protestanten en vooral Rooms-Katholieken willen hun publieke en politiek macht terug, die ze sinds de Verlichting langzaam zijn kwijtgeraakt, en zoeken daarvoor de gelegenheidssteun van de Islam: een monsterverbond tussen christenen en moslims om de macht in Nederland te grijpen. Heeft Kuitert gelijk? Wat wel intrigeert is dat het SGP-kader dit weekend besloten heeft om niet langer de theocratie na te streven.
Scheiding Kerk-Staat
Kuitert verdedigt fel en gepassioneerd de verhouding tussen Kerk en Staat, hetgeen voor een theoloog historisch gezien niet zo vreemd is. Wat wel vreemd is, is dat hij deze scheiding doortrekt tot in een scheiding tussen politiek en religie. En dat is vreemd. Naar aanleiding van Jan-Peter Balkenende’s onhandige optreden in The Hour of Power in februari 2008 schreef ik in het NRC (10-02-08) reeds dat iedereen in dit land gerechtigd is om zich publiekelijk rekenschap geven van zijn al dan niet spirituele of religieuze inspiraties. De vrijheid geldt ook voor politici, zelfs als het de minister-president is. Andere politici beroepen zich even gemakkelijk op Ghandi, Nelson Mandela, Martin Luther King of andere politieke of religieuze iconen. Zij worden hier niet op aan gesproken, maar als de christelijke Balkenende dit wel doet, wordt hij afgeserveerd. Kuiter, en al zijn liberaal-seculiere broeders vergissen zich echter. De scheiding Kerk-Staat is bedoeld om de burger te vrijwaarden van overheidsbemoeienis wat betreft zijn of haar geloofsovertuiging. Iedereen mag zijn geloof beleven en belijden, zolang de publieke orde niet in het geding is. En op basis van de jurisprudentie geven Nederlandse rechters hier zeer veel ruimte voor. Als theoloog is het zinniger niet zozeer vanuit de seculiere staat naar het gevaar van de politiek actieve religies te kijken, maar eerder vanuit de religies die zich willen vrijwaren van overheidsbemoeienis. De hele discussie over minaretten en het luiden van kerkklokken is er slechts een symptoom van.
Theoloog versus godsdienstwetenschapper
Kuitert neemt de filosoof en theoloog Schleiermacher in de hand om over zijn eigen professie na te denken. Hij zegt: “Theologie verdedigt geen waarheden, ze is een beschrijvende wetenschap, een bestandsopname van de actuele situatie van het christelijk geloof.” Dat is geen theologie, dat is godsdienstwetenschap. Schleiermacher is voor Kuitert “de redder van het geloof” door het te “herdefiniëren als religieus gevoel.” Dat de “nieuwe” religieuze mens hierdoor een hoogst individueel geloof aanhangt, is volgens Kuitert een zegen te noemen. Dat politici als Cohen en Balkenende juist de samenbrengende kracht van religie roemen, is hem een gruwel. Religie, zolang het geen allerindividueelste hartstocht is, is per definitie verwerpelijk. Dat diezelfde ‘vrije religie’ al haar tanden, weerbarstigheid en daarmee levenskracht heeft verloren, vergeet Kuitert. Theoloog Anne-Marie Korte zei in een interview in Trouw (21-10-08) over de opkomst van de religiewetenschappen: "Theologie is onderhevig aan krimp. Zo sterk dat er bijna geen kritische massa meer is. Deels komt dat door de opkomst van religiewetenschappen. Wat mij betreft is dat een verkeerde keus geweest, om het vak zo op te splitsen. Theologie raakt geïsoleerd en de opsplitsing ontneemt het vak inhoudelijke impulsen." Een waar inzicht, dat Kuitert lijkt te missen.
Druk en slordig
Het boek is onder grote tijdsdruk geschreven. Kuitert is er duidelijk over dat zijn boek is ontstaan vanwege ergernis over het WRR-rapport (december 2006). Er staan nogal wat slordigheden in zijn boek, die echt gaan vervelen. Zo spreekt Kuitert over een symposium over de verhouding “geloof en religie” (p. 13) met medewerking van Ronald Plasterk en Cees Dekker (4 oktober 2007). Vervolgens gaat de theoloog verder over evolutie, Verlichting en religie, en of deze elkaar verdragen. Er had natuurlijk “geloof en wetenschap” moeten staan. Een slordigheidje? Misschien, maar er staan er wel veel in, en het lijkt enigszins exemplarisch voor de onrust en onzorgvuldigheid, ook en vooral inhoudelijk, die uit het boek spreken. Ook probeert Kuitert net iets te vaak ‘populair te doen’. Uitpraten als “Wie wil er als een trut bijlopen?” (over hoofddoekdraagsters) klinken uit de mond van een grijze eminente theoloog niet overtuigend, maar eerder hol, net als zijn omschrijving van seks: "We zouden er niet zijn als er geen seks was, die mensen verleidde tot copuleren." Kuitert had zichzelf beter wat langer kunnen geven om kritisch en met afstand te reflecteren op het onderwerp van zijn boek.
Fulmineren
Dit boek is eigenlijk één grote fulmineren tegen geloof in het publieke domein van een oude, cynische theoloog die het niet kan verkroppen dat christelijk Nederland zich niet en masse heeft afgewend van het door hem ‘ontmaskerde’ geloof. Had hij in Het algemeen betwijfeld christelijk geloof (1992) en Jezus, nalatenschap van het christendom (1998) niet immers overtuigend aangetoond dat al het ‘van boven’ eigenlijk ‘van beneden’ kwam? Kuitert illustreert dit treffend als hij over het ontstaan van religie spreekt: “’In den beginnen was het Woord’, daar begint de wereld mee volgens de evangelisten, aanknopend bij het scheppingsverhaal van Genesis. En wie spraken het woord? Dat waren mensen (…) wezens die noodgedwongen, om te overleven, betekenis toekenden aan dingen en gebeurtenissen.” Dat deuntje kennen we inmiddels wel van hem, en nieuw is het zeker ook niet. Trouw schreef de afgelopen week dat het tijdperk van de grote theologen als Schillebeeckx en Kuitert was afgelopen. Inderdaad: Kuiterts houdbaarheidsdatum is ver overschreden. 'Dat moet ik van mijn geloof' is een brevet van onvermogen om de tekenen des tijds te verstaan. Religie is terug van weggeweest, en hoewel niemand weet hoe lang dat zal gaan duren, is het zaak na te denken hoe religie een bijdrage aan de samenleving kan leveren. En dan niet blijven mopperen in het failliet van een strikt seculiere, goddeloze en godloze samenleving.
Harry Kuitert, ‘Dat moet ik van mijn geloof’. Godsdienst als troublemaker in het publieke domein’,
Ten Have (2008).
Lees verder:
- Het rapport Geloven in de publieke domein, is integraal te downloaden via
de website van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
- "Laat Balkenende zijn christelijke overtuiging uiten", NRC Handelsblad, 10-02-08;
na te lezen via deze site.
- "De matheid is in de theologie geslopen", Trouw, 21/22-10-08, na te lezen via deze site.
Bron: Deze recensie is gepubliceerd op KatholiekNederland.nl; en later ook op Isidorusweb.nl en Tempora.nu.
|
