De film Dogma (1999) staat gecategoriseerd onder ‘komedie’, en dat is het ook. Maar dan wel voor mensen die goed ingevoerd zijn in de katholieke geschiedenis en theologie. De film staat stijf van engelen, demonen en muzen in allerlei soorten en maten, en met verwijzingen naar canonieke en apocriefe bijbelboeken. God is een ‘zij’ en Jezus is ‘een zwarte’. Welkom in de verrukkelijke, katholieke chaos van regisseur Kevin Smith.
Matt Damen en Ben Affleck spelen twee gevallen engelen, Loki en Bartleby (overigens niet van de ‘gevallenen’ van de ‘Satan-clan’). Ze hebben schoon genoeg van de aarde en proberen hun weg terug naar de hemel te vinden door gebruik te maken van een ‘theologisch trucje’. Als ze er in slagen om mens te worden, een volledige aflaat te verdienen en direct erop te sterven, is God verplicht ze weer in de hemel toe te laten. Gods zoon Jezus zei immers tegen Petrus: “Al wat je op aarde bindend verklaart zal ook in de hemel bindend zijn, en al wat je op aarde ontbindt zal ook in de hemel ontbonden zijn.” (Mt. 16,19b) Het enige probleem is dat het hele universum hiermee zou vergaan. God kan namelijk niet dwalen: Hij (of liever: zij, zoals later zal blijken) kan zichzelf niet ontkennen.
Profeten en apostelen
Het is aan de abortusarts en afvallige katholiek Bethany (Fiorentino) – een verwijzing naar de bijbelse Maria en Martha van Bethanië – om de wereld van de ondergang te redden. Zij is namelijk de zoveelste afstammeling van Maria en Jozef, en daarmee voor de helft familie van de Zoon van God. De engel Metatron (gespeeld door Allen Rickman, die bekender is als professor Sneep uit de Harry Potter-reeks) moet als ‘stem van God’ haar de boodschap brengen. Geen mens is namelijk in staat om Gods stem rechtstreeks te aanhoren zonder direct te sterven. “Het koste ons zeven versies van Adam om daar achter te komen”, voegt hij eraan toe. Bethany wordt geholpen door de ‘13 e apostel’ Rufus (Chris Rock), de aan lager wal geraakte muze Serendipity (Salma Hayak) en twee oude bekende uit de films van regisseur Smith: de oversekste ‘profeet’ Jay (Janson Mewes) en zijn stemloze collega ‘Silent Bob’ (de regisseur zelf).
Protest
De mix van religie, erg veel gevloek, drugs en abortus zorgde voor een vlammend protest uit christelijk-fundamentalistische hoek. Het is echter de vraag of de klagers de film wel gezien hebben en zo ja, of ze die begrepen hebben. Smith is in de eerste plaats zelf een katholiek, maar de film zelf is verrassend doordacht en feitelijk getrouw aan de katholieke dogmatiek. Hoewel de katholieke instituties belachelijk gemaakt worden, wordt er op geen enkele wijze afbreuk gedaan aan sacrale personen of gebeurtenissen. Gods bestaan wordt niet ontkent, Jezus’ verlossend lijden en sterven ook niet. Ook de maagdelijkheid van Maria wordt in tact gelaten, tenminste totdat Jezus geboren is. Het grapje van de vrouwelijke God wordt aan het einde van de film ‘gecorrigeerd’: “Zij is eigenlijk niets,” aldus Rufus. Tijdens de film wordt aan de lopende band verkondigd dat God “veel humor” heeft, vooral als Zij naar het gezicht van vrijende mensen kijkt. De regisseur heeft een disclaimer toegevoegd aan de film met onder andere daarin: “God heeft humor. Kijk maar naar het vogelbekdier.”
Jaloers
Hoewel Loki en Bartleby niet uit de hemel gestoten zijn vanwege hun medewerking aan Satan, speelt dit thema wel door de hele film mee. Volgens de klassieke katholieke theologie vertellen engelen niet zozeer iets over God en zijn hemel, maar meer over wie de mens zelf is. Een engel definieert op negatieve wijze de pointe van het mens-zijn. Jaloezie is in de christelijke traditie een veelgebruikt argument voor de opstand van Gods ‘liefste engel’, Lucifer (‘lichtdrager’). Bartleby: “Mijn ogen zijn geopend, Loki (…) In het begin waren er alleen wij en Hij er, engelen en God. Toen schiep hij mensen. Ons leven was geprogrammeerd om te dienen, te aanbidden en te buigen in adoratie. Hij gaf hen veel meer dan Hij ons gaf. Hij gaf hen een keuze. Zij kiezen om God te erkennen of om Hem te negeren. Al die tijd dat we hier beneden zijn, heb ik de afwezigheid van de Goddelijke Aanwezigheid gevoeld, en het deed me pijn. (…) Als we een vrije wil hadden gehad, konden we de pijn negeren. Maar nee!!! We zijn [slechts] dienaren.”
Afwezigheid
Deze scène is wellicht het cruciale gedeelte van de film. Aan de ene kant zijn er de mensen: vrij van wil, maar zonder gevoel dat God bestaat, met een leeg geloof dat zich alleen op uiterlijkheden concentreert. Aan de andere kant staan de engelen: zij wéten dat God bestaat, maar kunnen daar geen plezier aan ontlenen, omdat ze geen keus hebben. Wederom is het de engel die het mens-zijn definieert. De engelen kennen Gods aanwezigheid en voelen zich dus dubbel en dwars gekwetst als God er niet meer voor hen is, zoals bij Loki en Bartleby. Misschien formuleert de gewezen Serafijn wel heel scherp wat het postmoderne godsbesef is geworden. Nadat de filosoof Friedrich Nietzsche God dood verklaarde, zijn er niet veel mensen meer die in Hem geloven. Maar zijn klaarblijkelijke dood laat wel een enorm emotioneel en existentieel gat achter in onze menselijke ziel. Zijn afwezigheid wordt ons pijnlijk duidelijk. God is dood, maar we rouwen nog elke dag om Hem (euh, ‘Haar’).
Op alle pagina's is een disclaimer van toepassing.
Lees ook de systeemberichten.
Deze site wordt niet gesponsord, noch door reclame financieel ondersteund.
Overgenomen teksten zijn van de eigenaar van deze site zelf of noemen hem bij name.
