|
Hete weken in een wankelende Poolse kerk
Artikel, Isidorusweb.nl, 13-01-07
 Een reli-soap, een bisschoppelijk koningsdrama en een blamage voor de Poolse Katholieke kerk. Het waren twee hete weken in het zo koude Polen: aartsbisschop-voor-één-dag mgr. Stanislaw Wielgus (foto) en de plebaan van de Wawel-kathedraal (Krakow) Janusz Bielanski traden kort na elkaar af, vanwege banden met de vroegere Pools-communistische geheime dienst. De verhoudingen tussen het Vaticaan en de Poolse kerk zijn gebrouilleerd vanwege het achterhouden van kritieke informatie, en de Poolse politiek staat op zijn kop vanwege de recente publicatie van de krant Dziennik: 12 bisschoppen zouden op de loonlijst van de communisten hebben gestaan.
Wat is er aan de hand met de Poolse Katholieke kerk? Waarom bleef mgr. Wielgus zo lang liegen over zijn collaboratie met de communistische geheime dienst? En waarom hielden de Poolse prelaten de informatie zo lang achter dat pas op de avond voor Wielgus' installatie een fax naar Rome werd verzonden met daarin een vertaling van het dossier tegen Wielgus? Polen lijkt verscheurd: de twee pilaren van de nieuwe, Poolse identiteit zijn de haat tegen alles wat naar communisme riekt en de r.-k. kerk die tegen diezelfde gehate communistische partij heeft geleid, komen nu met elkaar in botsing. Nu bisschoppen en de geheime dienst zo sterk in elkaar vervlochten blijken te zijn, wankelt het land van de grootste communistenvreter onder de katholieke prelaten, paus Johannes Pauslus II. Een analyse van geschiedenis, achtergronden en de vermenging van politiek en kerk.
Turbulente geschiedenis
 De Poolse natie kent een zeer roerige en vaak ook zeer gewelddadige geschiedenis. Het is treffend genoeg het christendom dat Polen maakt tot een herkenbaar en min of meer soeverein land. In 966 liet de eerste, officieel gedocumenteerde heerser van Polen, Mieszko I (foto) zich dopen. Mieszko I (935 - 992) was de 'hertog van Polan' (de Polans waren een Slavische stam), en gaf zo 'Polen' zijn naam. In de eeuw die erop volgde, werd de overgrote meerderheid van de bevolking gedoopt.
In de periode tot de 14e eeuw werd Polen geleid door een serie sterke heersers, die van Polen een sterk en machtig land maakte en tevens een blijvend onderdeel van de Europese cultuur. Tot de 18e eeuw had Polen sterke (constitutionele) banden met Litouwen (de 'Pools-Litouwse Unie') en een soort van parlementaire democratie (hoewel het kiesrecht in handen van de edelen was). Aan het einde van de 18e eeuw werd het eens machtige Polen opgedeeld tussen Rusland, Pruisen en Oostenrijk (drie van de machtigste landen van Europa in die tijd).
Pas in 1918 (na de Eerste Wereldoorlog) kreeg Polen zijn onafhankelijkheid weer terug. Deze zogenaamde 'Tweede Poolse Republiek' werd weer vernietigd door de gezamenlijke Russische en Duitse inval aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Nadat Duitsland zich tegen zijn bondgenoot Rusland had gekeerd, dreef het Rode Leger de Duitsers uit Polen. De communisten bleven echter in Polen hangen (zoals in alle latere Oostbloklanden) en richtte de Volksrepubliek Polen op als een satellietstaat van de Sovjet-Unie. Aan het einde van de 20e eeuw lukte het de vakbond Solidariteit om met steun van de invloedrijke Katholieke Kerk Polen aan de communistische invloeden te onttrekken.
Mgr. Stefan Wyszyński en de Poolse Geheime Dienst
 De katholieke kerk heeft een belangrijke rol gespeeld in de bestrijding van het communisme. Alleen de juiste betekenis van die rol is niet altijd even gemakkelijk te duiden. Een van de belangrijkste tegenstrevers van de communistische regering was kardinaal Stefan Wyszyński (1901 - 1981; foto): aartsbisschop van Warschau en Gniezno vanaf 1949. De Poolse kerk had het zwaar te voorduren van de anti-kerkelijke sentimenten bij de nieuwe, communistische machthebbers. Wyszyński was een echte diplomaat, net als Pius XII voor hem ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In plaats van een directe aanval te openen op de communisten besloot hij tot gecontroleerde samenwerking. Zo sloot hij een overeenkomst met de communistische machthebbers. De overeenkomst werd binnen een jaar door de communisten gebroken, maar Wyszyński was in de ogen van de machthebbers wel een man waarmee samengewerkt kon worden.
Wyszyński zelf werd echter niet geheel gespaard. Toen in 1953 een nieuwe geweldsgolf toesloeg, werd ook de net in 1952 tot kardinaal gepromoveerde Wyszyński gevangen gezet en later onder huisarrest geplaatst. Pas in 1956 werd hij weer vrijgelaten. Toch zette hij zijn politiek doordachte wijze van verzet voort met als hoogtepunt de viering van duizend jaar Christendom in Polen in 1966. Toen in 1978 de toen 77-jarige zijn ontslag aan de paus Paulus VI aanbod vanwege zijn slechte gezondheid, ontstond er een politiek onstabiele situatie. Van Wyszyński konden de communisten in zekere zin op aan. Hij deed nooit is radicaals of onverwachts. Maar de kans bestond dat het Vaticaan de energieke en fel anticommunistische Karol Wojtyla (1920 – 2005) zouden aanwijzen als opvolger.
De Poolse geheime dienst had in die dagen zeker twaalf bisschoppen in de tang om de benoeming van de aartsbisschop van Krakow Wojtyla tot primaat van de Poolse kerk tegen te houden. Dat blijkt uit documenten die de Poolse krant Dziennik de afgelopen week (januari 2007) publiceerde. Om welke bisschoppen het bij 'operatie primaat' ging, is vanwege de schuilnamen in de communistische dossiers niet duidelijk. In plaats van Wojtyla wilden de communisten Bronislaw Dabrowski als primaat van de Poolse kerk. Dabrowski, toen secretaris van de bisschoppenconferentie, is volgens het Poolse tijdschrift Wprost ook een informant van de geheime dienst geweest.
Johannes Paulus II en het 'gekerstend communisme'
De communisten dachten de overwinning te kunnen claimen toen Wojtyla niet tot nieuwe aartsbisschop van Warschau werd gekozen. Hun triomf veranderde echter snel in afschuw toen in 1978 dezelfde Wojtyla werd gekozen tot paus Johannes Paulus II. Wojtyla's verkiezing gaf lichte paniek bij de Poolse machthebbers. Volgens de onderzoeksjournalist Jonathan Luxmoore waren ze aan de ene kant wel trots: "De kerk was hen vertrouwd; veel partijfuctionarissen waren als jongetje misdienaar geweest. Dat een Pool nu deze eer te beurt viel, vonden ze wel mooi. Het zette hun land op de kaart; misschien zouden er meer toeristen komen en zou het hun ook wat meer onafhankelijkheid geven ten opzichte van de Sovjetunie." Tegelijk voorzag de partijtop problemen: "Met kardinaal Wyszinski, het hoofd van de Poolse Katholieke Kerk, konden ze zaken doen. Dat was een staatsman, betrouwbaar, niet uit op confrontaties, compromisgericht. Wojtyla was anders. Onvoorspelbaar, radicaal, temperamentvol. En een intellectueel."
Paus Johannes Paulus II samen met vakbondsleider Lech Walesa.
Deze paus – zo weten we uit de geschiedenisboeken – speelde een belangrijke rol in de omverwerping van het communisme in Polen. Mede door zijn verrassende en provocerende bezoek in 1979 en zijn steun aan de vakbeweging Solidariteit konden de Polen zich bevrijden van hun overheersers. Johannes Paulus II staat bekend als communisten-vreter par example, maar enkele critici uit redelijk onverdachte hoek nuanceren deze bewering nadrukkelijk.
Volgens de eerder genoemde Luxmoore was Wojtyla geen uitgesproken anticommunist. Luxmoore werkte van 1988 tot 2001 in Polen als een van de zeer weinige westerse correspondent speciaal voor kerkelijk nieuws. Hij schreef het 'The Vatican and the Red Flag' (1998) samen met zijn vrouw Jolanta Babiuch wier vader een communistische partijbons was en in het roerige jaar 1980 korte tijd premier. Luxmoore: "Johannes Paulus II zag veel goeds in de marxistische idealen voor sociale gerechtigheid." Het koud socialisme van het Russische communisme met zijn tanks, kernbommen en onderdrukking lag hier mijlen ver vandaan. Volgens Luxmoore heeft de paus de idealen van het socialisme (eendracht, gelijkheid en solidariteit) van een christelijke laag voorzien. Dat verklaart ook voor een deel het onverwacht grote succes van zijn bemoeienis in Polen. Met de mond verwierp hij het Marxisme zowel in het Oostblok als in Latijns Amerika (met name de Bevrijdingstheologie), maar uit zijn ideologische teksten blijkt dat zijn sociaal gedachtegoed dicht tegen het Marxistische aanschurkt.
Over de rol van Johannes Paulus II in de val van het communisme is Luxmoore opvallend laconiek. "Paus Johannes Paulus II had geen strategie met een tijdpad om het communisme ten val te brengen. Zijn zorg was: het moest vreedzaam en het moet niet voor niets gebeuren, er moet iets goeds voor in de plaats komen. Wat dat betreft, is hij begin jaren negentig een tijdje erg verbitterd geweest. Dat zag je bij zijn bezoek aan Polen in 1991. De kerk verloor snel invloed in de samenleving; de vrijheidsstrijd van het Poolse volk is door een elite gekaapt, klaagde hij." Andere historische factoren hebben – naast de invloed van Woityla – een grote rol gespeeld: de economische stagnatie van Polen, het ideologische failliet van het communisme, het opkomende Poolse nationalisme en de keiharde tegendruk van de Amerikaanse president Ronald Regan.
De politiek van de Poolse Tweeling
Het tijdens de communistische overheersing opkomende Poolse nationalisme voert in 2005 uiteindelijk tot een ware conservatief-nationalistische regering van twee broers. In de laatste verkiezingen in 2005 koos de Poolse bevolking de "Partij voor Recht en Rechtvaardigheid" (PiS) met 27 procent tot grootste partij. De nationalisten staan onder leiding van de eeneiige tweelingbroers Lech en Jaroslaw Kaczynski. Jaroslaw werd premier, terwijl Lech enkele maanden later de presidentsverkiezingen wint. Het sociale en morele programma van de Poolse Tweeling steunt op twee peilers: anticommunisme en onvervalst conservatief-katholieke moraal.
De eeneiige tweelingbroers Lech (president) en Jaroslaw (premier) Kaczynski.
Deze twee peilers van de politiek van de gebroeders Kaczynski lijken nu elkaar weg te slaan. De haat tegen alles wat communistisch is, bracht de broertjes ertoe haast te maken met het ontsluiten van de archieven van de Poolse geheime dienst. Een ware beerput ging open. Talloze maatschappelijke en politieke zwaargewichten moesten bekennen vuile handen te hebben gemaakt, en moesten aftreden. De katholieke kerk wist voor lange tijd haar eigen blazoen schoon te houden. Dit werd mede veroorzaakt door het feit dat onderzoekers die voor de kerk nadelige documenten vonden, zich bezwaard voelden dit naar buiten te brengen. Het zou de goede naam van de r.-k. kerk hebben beklad, dezelfde kerk die verantwoordelijk wordt gehouden voor de val van het gehate communisme.
Maar uiteindelijk komt alles natuurlijk uit. Maar dan wel op een heel ongelukkig moment. Slechts luttele minuten voor de publiekelijke installatie van Stanislaus Wielgus tot nieuwe aartsbisschop van Warschau en primaat van Polen, trad hij – onder zware Vaticaanse druk af. Een dag eerder had hij in een zeer informele en gesloten bijeenkomst de juridische bevoegdheden op zich genomen. Na de bekentenis en terugtreding van de aartsbisschop-voor-één-dag, ging de beerput verder open: tientallen bisschoppen en duizenden geestelijken bleken voor de geheime dienst te hebben gewerkt. Premier Jaroslaw Kaczynski riep vertwijfeld uit: "Deze crisis is een nationale crisis, een heel moeilijke crisis". Het lijkt ook waarschijnlijk dat de Poolse regering druk uitgeoefend heeft op het Vaticaan om de benoeming op het laatste moment ongedaan te maken.
Kardinaal Glemp, de oude aartsbisschop, die nu zijn oude taken weer opgenomen heeft, nam het in felle bewoordingen op voor zijn gevallen collega. Hij sprak over een oordeel dat geveld was op basis van "documenten en stukjes papier die soms drie keer gefotokopieerd zijn". Verder betichtte hij de media de zaak op te kloppen. Hij sprak van een 'hetze tegen de kerk'.
De Poolse priester Tadeusz Isakowicz-Zaleski doet met toestemming van het aartsbisdom
Krakow onderzoek naar collaboratie van geestelijken met de geheime politie.
Dat wordt echter tegengesproken door (wederom) een onverdachte bron. De Poolse priester Tadeusz Isakowicz-Zaleski doet met toestemming van het aartsbisdom Krakow onderzoek naar collaboratie van geestelijken met de geheime politie stelt in een interview met een Italiaanse krant dat Wielgus door de communistische geheime dienst werd beschouwd als "een belangrijke agent". "Papier is geduldig. Ik heb nooit vervalste papieren gevonden. Onnauwkeurige soms. Of ontbrekende. Maar geen vervalste (…). Het is zeker dat de documenten die bewaard zijn bij het Instituut van het Nationale Geheugen (IPN) uit de kaartenbakken van de voormalige geheime politie komen. Het is ook zeker dat ze veel lacunes bevatten, maar het zijn geen te veronachtzamen blaadjes."
 De historicus Gyula Orbán (foto) maant echter wel om geen overhaaste conclusies te trekken. "Zelfs voor een ervaren historicus is het uiterst lastig dossiers van de geheime diensten uit het communistische tijdperk te interpreteren. Ze zitten vol valkuilen." Orbán snuffelde voor zijn onderzoeken geregeld in de archieven van de Hongaarse geheime dienst. Volgens hem komt de werkwijze van alle geheime diensten in het voormalige Oostblok overeen: "Alle geheime diensten hebben samengewerkt onder leiding van de geheime politie van de Sovjet-Unie in wat zij noemen 'de eliminering van de clericale contrarevolutionairen." Orbán wijst op de gebleken onbetrouwbaarheid van de geheime archieven: "Ik heb vele voorbeelden gevonden van hoe de geheime diensten hun eigen 'kunnen' overdreven, waarschijnlijk om superieuren te behagen." Ook wijst de historicus op de onvolledigheid van de archieven, die na de val van het communisme in 1990 geplunderd zijn. Ten derde wijst hij op de geruchten die hardnekkig circuleren dat de geheime dienst, vlak voor de val, de dossiers hebben 'bevuild' met verzonnen informatie om de bepaalde mensen te belasten.
Het Vaticaan is woedend op de trage reactie en onvolledige informatie die het van de Poolse prelaten kreeg. Extra pijnlijk voor Benedictus XVI is dat hij pas op het allerlaatste moment een Duitse vertaling van het Poolse dossier van Wielgus kreeg. Tot het laatste moment heeft de voormalige kardinaal Ratzinger zijn oude student beschermt. Toen Wielgus in Duitsland studeerde, deed hij dat in München, waar Ratzinger professor was. Volgens Wielgus was deze buitenlandse studie de reden dat hij tekende voor medewerking aan de Poolse geheime dienst.
Poolse volksaard
Is de katholieke kerk in Polen zo kuisverrot? En waarom werd er zo lang over gezwegen?
Het Poolse volk heeft sinds zijn ontstaan in de 10de eeuw altijd veel onderdrukking en bezetting gekend. De laatste bezettingen zijn die van Nazi-Duitsland en communistisch Rusland. Deze bloederige geschiedenis heeft helden voortgebracht en martelaren voor het vaderland, maar ook diepe sporen nagelaten in het collectieve onderbewustzijn van het Poolse volk.
De Poolse democratie moet na het failliet van het communisme met zijn marktgeleide economie, een nieuwe economie opzetten naar Westers kapitalistische model. Elke regering, links of rechts, kan dit alleen doen door stevig in te grijpen in de samenleving: maatregelen die met zich brengen dat de schrijnende sociale ongelijkheid en ongerechtigheid voorlopig alleen maar toeneemt. Dat maakt elke regering impopulair. Dit verklaart de crisis in de politiek van Polen en de maatschappelijke onrusten.
Ook de Poolse katholieke kerk is getekend door bezetting en haat. Dat levert – zoals we al eerder gezien hebben – een nogal paradoxaal beeld op. De kerk die Polen hielp te overleven, is ook de drijvende kracht geweest achter het Poolse antisemitisme, en is zelf diep gecorrumpeerd door de vijandige overheerser die het probeerde te verdrijven. Vanuit Polen zijn onvoorstelbare hoeveelheden joden gedeporteerd naar vernietingskampen. En een toch wel vaak gehoorde reactie van 'de man in de straat' op de 'Wielgus-kwestie' is "het is de schuld van joden".
 De bekende Poolse schrijver, Andrzej Szczypiorski (foto), schrijft in de roman 'De mooie mevrouw Seidenman':
"Het heilige Polen, lijdend en heldhaftig! Heilig, dronken, verloederd, corrupt, het smoelwerk volgepropt met holle frasen, antisemitisch, anti-Duits, anti-Russisch, antihumaan... Het heilige Polen, het godslasterlijke Polen dat zich Christus der Volkeren waagt te noemen maar spionnen en verklikkers kweekte, carrieristen en duisterlingen, beulen en corrupte lieden, dat vreemdelingenhaat tot vaderlandsliefde verhief, dat op andermans zak teerde, op de handen van tirannen zijn slavenkus drukte. Die laatste beproeving was noodzakelijk. Onmisbaar. Een zegen. Misschien zal Polen nu eindelijk begrijpen dat schofterigheid en heiligheid onder één dak wonen, ook hier aan de Weichsel, als overal op Gods lieve wereld!"
In Polen zijn bovendien kerk en staat in de praktijk dicht in elkaar verweven. Hoewel de positie van de r.-k. kerk niet meer zo onaantastbaar is als eeuwen geleden, wordt het nog wel steeds als het instituut beschouwd dat het Poolse volk en de Poolse natie keer op keer heeft doen overleven tegen de verdrukking in, en die de Poolse Republiek nu voor de derde keer heeft laten ontstaan. Dit geeft de kerk een enorm aanzien. De Poolse natie was dan ook met recht een 'Katholieke natie'. En tijdens ook de laatste bezetting (door het communisme), was de kerk het enige politieke lichaam dat openlijk tegen het communisme kon ingaan, en er mee weg kon komen. Natuurlijk werden ook priesters en religieuzen opgepakt of ze 'verdwenen', maar de communisten hebben in Polen nooit de kerk hard durven aanpakken. Gevolg was dat iedereen die het communisme afwees, bijna automatisch katholiek was en dit benadrukte. Nu de communistische dreiging is verdwenen, valt ook de politiek-maatschappelijke noodzaak om bij 'het katholieke' te horen, ook weg. Dit komt de positie van de kerk niet te goede.
Toekomst
Tegen deze politiek-historische achtergronden vallen de heftige reacties van de Polen op het 'Wielgus-dossier' te begrijpen. De anti-communistische kerk valt van haar voetstuk omdat een substantieel deel van haar clerus zelf – vrijwillig of onder dwang – diensten verrichtten voor de geheime dienst. Er zullen ongetwijfeld nog meer zaken bekend worden rond collaborerende clerus. Tezamen met de te verwachten stijging van de levensstandaard en welvaart van de gemiddelde Pool (hetgeen secularisatie bevorderd) en de steeds verdergaande interpretatie van Polen in de Europese Unie, zal de kerk de komende jaren nog veel meer van haar invloeden verliezen. Helemaal zal de katholieke kerk haar invloed nooit verliezen, omdat de katholieke geschiedenis een integraal onderdeel is van de Poolse identiteit. Dit is bijvoorbeeld ook het geval in Italië en Spanje, waar de r.-k. kerk ook een integraal onderdeel uitmaakt van de nationale identiteit. In die landen is de macht van de kerk ook afgebrokkeld, maar zij behoudt toch altijd nog een soort status van moreel kompas. En haar stem blijft worden gehoord.
Hopelijk zal de Poolse clerus haar eigen vuile was zo snel mogelijk buiten hangen. Stil zitten als je geschoren wordt, zegt het spreekwoord. De Poolse kerk kan beter alles in één keer naar buiten gooien en de storm afwachten, dan dat de komende jaren steeds nieuwe schandalen opduiken.
Bronnen:
- 'Deze paus was géén anticommunist',
Wim Houtman, Nederlands Dagblad (04-04-05)
- 'Paus bestreed communisme door het te kerstenen',
Jonahtan Luxmoore, Katholiek Nieuwsblad (20-11-98)
- 'De communistische sympathieën van Karol Wojtyla',
Jonahtan Luxmoore, Katholiek Nieuwsblad (28-07-06)
- 'Dossiers collaboratie vaak onbetrouwbaar',
Gyula Orbán, Katholiek Nieuwsblad (12-01-07)
- 'Polen versus Nederland: een spanningsveld' (Milo Anstadt lezing),
Rein Bakhuizen van den Brink (29-10-06)
- 'The Vatican and the Red Flag: The Struggle for the Soul of Eastern Europe',
Jonathan Luxmoore en Jolanta Babiuch
- Diverse nieuwsartikelen van KatholiekNederland.nl, ANP en Novum.
- Achtergrondinformatie over Polen en haar geschiedenis: Wikipedia.org.
Bron: Isidorusweb.nl
|
