 Montsegur - Iron Maiden  Lees de lyrics.
In 1209 werden twintig duizenden mannen, vrouwen en kinderen afgemaakt door de troepen van de monnik-generaal Arnaud-Amaury. Deze abt van de beroemde abdij Citaux had bevel gekregen om de Kathaarse ketterij met wortel en tak uit te roeien. Iedereen werd afgeslacht, kathaar of niet. Volgens de overlevering zou de abt gezegd hebben: ‘Doodt hen allen, God zal de zijnen herkennen!’ En zo geschiedde dus.
In 2003 schreef de heavy metal-band Iron Maiden het lied Montsegur (van de cd Death Dance) over deze slachting. De bandleden hebben duidelijk sympathie voor de uitgeroeide ketters. "I stand alone in this desolate space //
In death they are truly alive //
Massacred innocence, evil took place //
The angels were burning inside."
Wie waren deze Katharen en wat hadden ze misdaan om zo'n lot te ondergaan?
Aartsketters
De katholieke kerk was erg benauwd voor deze katharen. De kerkelijke autoriteiten zagen ze als een voorzetting van de aartsketters uit het eerste millennium, de Manicheeërs. Voor de verkettering van deze ‘neo-manicheeërs’ werd het zwaarste geschut voor handen ingezet: de Manicheeënvreter Augustinus. Deze kerkvader van het Afrikaanse Cartago (354 - 430) was negen jaar lang een enthousiast aanhanger van Mani en zijn leer, maar besteedde – na een dramatische bekering - de rest van zijn leven aan het minutieus verpulveren van zijn ex-geloofsgenoten. In de periode na de vernietiging van de Katharen werd de herinnering aan deze ketters levend gehouden. Katharen werden in het kerkelijk taalgebruik tot een soort ‘model-’ of ‘aartsketters’. Ons woord ‘ketter’ komt van ‘Kathaar’.
Tempeliers en Katharen
Het rigoureuze en dramatische einde van de Katharen krijgt later een soort van intuïtieve echo in de plotselinge en even rigoureuze uitschakeling van de Tempelorde. Auteurs van moderne religieuze thrillers koppelen Tempeliers en Katharen dikwijls aan elkaar door beide stromingen een ‘esoterische’ etiket op te plakken. Beiden groeperingen zouden in bezit zijn geweest van geheime kennis over Christus en de kosmos, een waarheid die de officiële kerk als een fundamentele bedreiging voor haar eigen bestaan zou zien. Vanwege deze geheime kennis zouden zowel Katharen als Tempeliers zijn vermoord in een kerkelijk-politiek complot.
Ook Iron Maiden ziet een overeenkomst: “Templar believers with blood on their hands // Joined in the choruse to kill on demand // Burned at the stake for their soul's liberty // To stand with the cathars to die and be free.”
Van kat tot ketter
Zoals al eerder gezegd werd de betekenis van het woord ‘kathaar’ in de loop van de geschiedenis ‘ketter’ in het algemeen. In de 18de en 19de eeuw werd de etymologie van ‘kathaar’ zelfs verbonden aan ‘catus’, Latijn voor ‘kat’, omdat zij de dieren op de anus zouden kussen. Katten werden sinds de Middeleeuwen beschouwd als duivelse dieren. Ze zouden bezeten zijn van demonen en in het gezelschap van heksen reizen. De aanklacht van het kussen van de anus door de Katharen zou later herhaald worden tegen de Europese heksen. Ook de Tempeliers ‘bekenden’ – na onmenselijke martelingen – zich onzedelijk te hebben gedragen met allerlei mannen en dieren, waaronder een kat. Waarschijnlijk komt het woord ‘Kathaar’ van het Griekse ‘Katharsis’ wat ‘loutering’ betekent. De Katharen in Zuid-Frankrijk zouden hun leer hebben ontvangen vanuit Grieks-Orthodoxe stromingen als de Bogomielen, die het in Bulgarije zelfs tot staatskerk brachten.
De Occitanische tollerantie
Het culturele en religieuze klimaat in zuiden van het huidige Frankrijk, Occitanië genoemd, was in de 11e en 12de erg liberaal. Het gebied van Occitanië (ook wel ‘Languedoc’ genoemd) lag tussen de steden Bordeaux, Limoges en Clermont-Ferrand tot aan de huidige Frans-Spaanse grens. Occitanië behoorde niet tot het toenmalige Franse koninkrijk en werd bestuurt door zelfstandige edelen, waarvan de graaf van Toulouse de belangrijkste was. In dit pluriforme en verdraagzame gebied konden vele liberale en kerkvernieuwende stromingen ontstaan, waarvan de Katharisme de belangrijkste is.
'Goede mensen'
In het midden van de 12de eeuw hebben de Katharen vaste voet aan Occitaanse wal. Het aantal ‘bonnes hommes’ en ‘bonnes femmes’ (‘goede mannen’ en ‘goede vrouwen’), zoals ze zichzelf noemen, overtreft die van de aanhangers van de ‘officiële’ Roomse kerk aldaar. In 1145 wordt de invloedrijkste man in politiek en kerk van zijn tijd op de Katharen af gestuurd, Bernard van Clairvaux. Bernardus, abt, kerkhervormer, filosoof, theoloog en politicus probeert de Katharen te bekeren tot de moederkerk, maar hij vindt geen gehoor. Hij wordt zelfs uitgejouwd. Ook de prediking van Dominicus Guzam, de latere stichter van de Dominicanerorde, vindt geen vruchtbare voedingsbodem. Het is opmerkelijk dat latere auteurs van mysteriethriller de Katharen en de Tempeliers aan elkaar koppelen. Hoewel hun levensloop ongeveer samenvalt in de geschiedenis, is de geestelijk leidsman van de Tempeliers, Bernardus van Clairvaux, één van de felste bestrijders van de Kathaarse ketterij.
Politiek en religie door elkaar
Paus Innocentius III (1160 - 1216) besluit om de Kathaarse vrijheid in Occitanië flink aan te pakken. Behalve deze min of meer religieuze reden voor een dergelijke kruistocht speelde ook politieke motieven een grote rol. De Franse koning Filip II wilde namelijk maar wat graag de losse graafschappen in het zuiden inlijven bij zijn eigen Franse koninkrijk. Innocentius gaf Filip een religieus en maatschappelijk verantwoorde reden, het uitroeien van een verfoeilijke ketterij. In 1209 geeft Filip II zijn edelen toestemming om onder pauselijke leiderschap op te trekken tegen Occitanië. Zelf vecht de koning niet mee, anders lijkt het teveel op een veroveringsoorlog in plaats van een idealistische gemotiveerde kruistocht.
Iron Maiden zingt: “As we kill them all so god will know his own // The innocents died for the pope on his // throne // Catholic greed and its paranoid zeal // Curse of the grail and the blood of the cross.”
Bloedig neergeslagen
In 1209 werden op het dieptepunt van deze christelijke burgeroorlog bereikt met de moord op 20.000 inwoners van Béziers. Een jaar later worden in Minerve 140 Katharen levend verbrand. Dit is de eerste ketterverbranding in de Kathaarse kruistochten, maar er zullen er veel volgen. De meerderheid van Franse edelen weigert echter op een dusdanig bloedige manier tegen medechristenen te strijden. Een ambitieuze lage edelman, Simon de Montfort, neemt de leiding over en voert een ware veroveringsoorlog, geheel naar de zin van Filip. In 1215 verovert Simon de Montfort Toulouse en is hij de heerser van zuid frankrijk. Lang kan hij er niet van genieten, want in 1218 sneuvelt hij.
Montségur
De verdreven Occitaanse edelen gooien in 1223 na een geslaagde opstand de Franse indringers eruit. In 1226 wordt door paus Honorarius III en de Franse koning Lodewijk VIII (1187 – 1226) een tweede kruistocht georganiseerd tegen de Katharen en het opstandige Occitanié, maar die mislukt volledig. In 1243 begint dan een derde kruistocht. In 1244 valt het laatste Kathaarse bolwerk, de burcht van Montségur, en daarmee het Occitaanse verzet.
Iron Maidens refrein luidt dan ook: “At the gates and the walls of Montségur // Blood on the stones of the citadel.” Meer dan tweehonderd Kathaarse leiders (‘perfecti’) worden verbrand. Het duurt nog zeker tachtig jaar voordat de laatste Kathaar is opgeruimd.
Vanaf dat moment zijn de Katharen uitgeroeid en verdwijnen zij voorgoed uit de geschiedenis.
Bron: Deze 'popexegese' is eerder gepubliceerd op het weblog Geert-Meike.nl van de Faculteit Katholieke Theologie Utrecht.
Ook is deze exegese gepubliceerd op Isidorusweb.nl.
|
