| |
Symposium Wilde Rituelen
Interview, Uitvaartwezen, 01-05-06
Vier maanden na het symposium ‘Vaarwel’ wordt er in Utrecht opnieuw een symposium rond het thema rituelen georganiseerd, deze keer op 19 mei a.s. onder de titel ‘Wilde Rituelen’. Rituelen staan dus wederom in de belangstelling, maar op welke manier en waarin verschilt dat van het vorige symposium? Een verkenning van zowel de organisatie als de spreekbeurten.
De vraag die naar aanleiding van de aankondiging van Wilde rituelen meteen opduikt, is waarom er zo vlak na het symposium ‘Vaarwel’ van het Genootschap voor Liturgiestudie (dat op 20 januari jl. plaatsvond) weer een symposium rond het thema rituelen op stapel staat. Henk van Hout, directeur van het Luce (Instituut voor Theologische Vorming van de Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht) dat dit symposium in samenwerking met het Centrum voor Religieuze Communicatie uit Tilburg organiseert, zegt dat de symposia elkaar hebben gekruist: “Wij waren klaar met de opzet toen het andere symposium er tussendoor kwam. Wij hebben wat langere tijd nodig voor de organisatie, maar hebben wel overleg gehad en het eerdere symposium mede ondersteund. Dat symposium was wat meer gericht op de liturgische kant terwijl wij mikken op het uitvaartwezen en geestelijke verzorgers die op de grens zitten van liturgie en ‘mensen die toch iets willen’. Tijdens een vooronderzoekje hebben wij veel mensen uit de uitvaartbranche ontmoet en gemerkt dat er velen op dit gebied werkzaam zijn, rijp en groen door elkaar. We vroegen ons af: wat zijn de grote vragen waar deze mensen mee zitten?”
Wild
Hoewel het symposium zich richt op rituelen van de wieg tot het graf, lijkt de nadruk toch op afscheidsrituelen te liggen. Dat wordt onderschreven door Frank Bosman, programmacoördinator bij Luce: “Bij de ontwikkeling van het symposium zagen wij samen met experts dat nieuwe rituelen het vaakst ontstaan bij momenten van afscheid en rouw. Het blijkt dat afscheidsrituelen een soort voorbode zijn van nieuwe rituelen in andere levensfasen. Je ziet steeds meer moderne afscheidsrituelen opkomen, zoals bijvoorbeeld bij de begrafenis van Pim Fortuyn toen de rouwauto bedolven werd onder bloemen en teddybeertjes. Het afscheid van André Hazes kun je beschouwen als een moderne uitvaartliturgie omdat het allerlei elementen en onderdelen bevatte die je ook in ‘ouderwetse’ – lees: kerkelijke – uitvaartrituelen kunt vinden. Op onze website beschrijven we dit als volgt: ‘De volkszanger André Hazes kreeg een eersteklas postmoderne uitvaartliturgie met zijn lijkkist als altaar, een televisiepresentator als voorganger en zijn eigen liederen als een modern In Paradisum.’ Dan zijn er ook nog de bermmonumenten en stille tochten. Zo zijn er allerlei nieuwe vormen van rituelen, los van kerkgenootschappen, die vaak spontaan en ongecontroleerd ontstaan. Vandaar de naam wilde rituelen; wild in de betekenis van niet gereguleerd zoals dat bij kerken wel het geval is. Er zijn inmiddels ritueelbegeleiders die dankbaar uit tweeduizend jaar aan christelijke rituelen en symbolen tappen. Kerken proberen daarop in te spelen, hetgeen ze niet meteen lukt. Wat je ziet, is een soort vermengen van het sacrale met het profane. Wij vroegen ons dan ook af: wat gebeurt er precies in de Nederlandse samenleving op het gebied van rituelen bij levensovergangen?”
Vraagstellingen
Het symposium Wilde Rituelen wordt opgebouwd rond een drietal vraagstellingen, waarbij een aantal deskundigen uitgenodigd zijn om te spreken. Aansluitend aan elke behandelde vraagstelling volgt een interactie tussen de inleiders en de zaal, dan wel een forumdiscussie met deelnemers uit het werkveld van ritueelbegeleiding. Tijdens het eerste gedeelte staan verkenningen van het ritueel landschap centraal. Docent Liturgiewetenschappen en Rituologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen, drs. Thomas Quartier, zal een inleiding rond de vraag ‘hoe ziet het veld van moderne rituelen eruit?’ verzorgen. Aansluitend zal oud-docent Godsdienstpsychologie, dr. Nel Jongsma-Tieleman, hierop reageren. Quartier zal zijn betoog onder andere toespitsen op uitvaartrituelen. “In tegenstelling tot vroeger hebben de uitvaartrituelen nu een veel individueler karakter. Tegenwoordig hebben mensen er veel meer behoefte aan dat de biografie van de overledene in de uitvaart een rol speelt, en kiezen zij zelf welke rituele handelwijze ze wensen. De tegenstelling die je vaak tegenkomt is of een uitvaart nu een afscheidsceremonie of de verkondiging van een religieuze boodschap is. Mijn hypothese is dat het beide moet zijn, hoewel het best wel ingewikkeld is om deze twee samen te brengen, want ook religie wordt steeds individueler.”
Quartier heeft onderzoek gedaan naar de samenwerking tussen pastor en uitvaartondernemer. “Deze blijkt vaak niet echt expliciet te zijn. Eigenlijk kun je spreken van twee gescheiden circuits; de samenwerking zou veel beter moeten zijn. Er is duidelijk een verschuiving qua eerste aanspreekpunt bij een overlijden ontstaan. Was dit vroeger de pastor, nu is dit vaak de uitvaartverzorger. De vraag is hoe je zowel van de kant van de kerk als van de uitvaartverzorger een repertoire kunt aanbieden met behulp waarvan je gestalte kunt geven aan een afscheid.”
Theologische reflectie
Over de aansluitende vraag hoe de wilde rituelen zich verhouden tot de christelijke traditie buigen zich emeritus hoogleraar Liturgie en Sacramententheologie Prof. Dr. Gerard Lukken en Prof. Dr. Herwi Rikhof, hoogleraar Systematische Theologie aan de Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht. Rikhof, die het coreferaat zal legt uit dat rituelen er niet zomaar zijn, dat ze ook in de christelijke traditie diepgewortelde gebeurtenissen zijn. “Wilde rituelen zijn er omdat ook buiten de kerken mensen een vormgeving willen hebben om iets af te sluiten, zoals bijvoorbeeld in het geval van een uitvaart. Blijkbaar is er een noodzaak in de mens om belangrijke overgangen in het leven vorm te geven. Er zitten duidelijk religieuze elementen aan de wilde rituelen. Als ik zie dat er kaarsen worden gebrand en dat er bij de uitvaart van Hazes gezegd wordt dat hij vanuit de hemel op ons zal neerkijken, dan herken ik dit duidelijk. Er zijn eigenlijk niet zo veel rituelen. In de kerk werk je tijdens de uitvaart met licht en donker; dit kun je haast niet verbeteren. In de muziekkeuze kunnen persoonlijke elementen van de overledene zitten, ook binnen de kerk. Wat dat betreft zie je ook in de kerk wilde rituelen doordringen. En waarom ook niet? Als er maar de juiste balans is tussen het persoonlijke en het kerkelijke. Zodra de persoon te veel centraal komt te staan en de plechtigheid niet in het perspectief van God wordt gezet maar er slechts sprake is van een relisausje, is de balans zoek.”
Praktijk ritueelbegeleiding
In het derde en laatste deel van het symposium staat de praktijk van de ritueelbegeleiding centraal. Christiane Berkvens-Stevelinck, remonstrant predikante en bijzonder hoogleraar Europese Cultuur aan de Radboud Universiteit te Nijmegen, zal zich bezighouden met hetgeen er gevraagd mag worden aan opleiding en professionaliteit op het vlak van ritueelbegeleiding. Berkvens, tevens ritueelbegeleidster, geeft aan moeite met de term ‘wilde rituelen’ te hebben. “De term is zo vanuit de kerk geredeneerd, alsof mensen zelf geen rituelen kunnen bedenken!” Volgens haar is er een onderscheid te maken tussen ritueelbegeleiders op het gebied van de uitvaart en ritueelbegeleiders die ook werken op het gebied van geboorte, huwelijk, scheiding en dergelijke. “Van deze laatste categorie zijn er nu zo’n zeven, acht ritueelbegeleiders in Nederland werkzaam; het merendeel daarvan heeft een theologische achtergrond. Er is voor de uitvaart inmiddels een branche ontstaan omdat de kerken eigenlijk onvoldoende hebben aangeboden. Leken zijn daarop ingesprongen en doen dit naar mijn mening veel beter omdat zij persoonlijk kunnen werken. Een rk-pastor bijvoorbeeld is veel meer gebonden. Een ritueelbegeleider moet zicht hebben op de verschillende levensbeschouwingen in Nederland en de rituelen die daarbij horen. Hij of zij moet rituelen kunnen aandragen. Een studie theologie, religie of filosofie helpt wel daarbij. In de voorbeelden die ik in mijn inleiding beschrijf, zal ik aandacht besteden aan het doodgeboren kindje waarvoor ik zowel een doop- als een uitvaartritueel heb gehouden. Zo kreeg het kindje toch een naam. Ook een nieuw ritueel is het houden van een ceremonie vóór de euthanasie, die veel te danken heeft aan de laatste sacramenten van de katholieken.”
Spiritualiteit
Frank Bosman vat de ontwikkeling op het gebied van moderne rituelen samen als een tweezijdige beweging. “Enerzijds worden we steeds individueler en willen we nieuw, vernieuwend en uniek zijn in onze rituelen. Aan de andere kant zie je ook dat mensen heel collectief gevoelens willen delen en teruggrijpen naar oude symbolen en rituelen. Dit is een van de spanningsvelden rond het thema. Ook moderne rituelen zijn als spiritueel te betitelen in zoverre ze betrekking hebben op existentiële levenservaringen van mensen. Op bepaalde momenten worden we teruggeworpen op vragen als: wie ben ik? En: is er leven na de dood? Rituelen spreken die laag aan, maken mensen die ze ondergaan ontvankelijk voor spirituele vraagstukken. Op het moment dat een ritueel voltrokken wordt, worden mensen aangesproken op deze ‘existentiële laag’.”
Rituelen zijn, hoewel dus van alle tijden en mensen, aan veranderingen onderhevig. Een symposium als Wilde Rituelen biedt ook professionals in de uitvaartbranche een uitstekend kader om bij de nieuwste ontwikkelingen op dit gebied stil te staan.
Bron: Mieke van Leeuwen, Het Uitvaartwezen
|
