|
De Passie van het Lijden
Het Goede Leven, Friesch Dagblad, 26-03-05
Filmlezing The Passion of the Christ
Al voordat hij geschoten was, was de film controversieel. Critici noemen de film beurtelings een perverse verheerlijking van het lijden, een antisemitistisch pamflet of van een goddelijke schoonheid. “Met Gibson komen we niet bij de historische werkelijkheid zoals die geweest is, al pretendeert hij dat wel. We treden in de wereld van het katholicisme van de 19e eeuw en van de Duitse romantiek binnen.” Het is een wereld met plastisch geweld, een wraakzuchtige raaf en vampierkinderen. Welkom in de wereld van ‘The Passion of the Christ’.
Op 11 maart organiseerde Luce, het instituut voor theologisch vorming van de Katholieke Theologische Universiteit (KTU) te Utrecht een film lezing over Mel Gibsons laatste film ‘The Passion of the Christ’. Dr. Marcel Poorthuis, specialist op het gebied van de christelijk-joodse betrekkingen, sprak met zijn lezing ‘De Passie van het Lijden’ over een film die door vele antisemitisch wordt genoemd. “Gibson baseert zich – behalve op de vier bekende evangeliën – op de Duitse Romantiek met zijn sterke antisemitische kenmerken en met name op de visioenen van de Duitse non Anna Katharina Emmerich.”
Zienares
Anna Katherina Emmerich’s (1774-1824) visoenen vonden plaats in een tijd dat de joodse achtergronden van het evangelie, laat staan allerlei joodse geschriften, nauwelijks of niet bekend waren. “Zij kon dus ook geen begrip hebben van de Farizeïsche beweging en van de diepe verwantschap van deze beweging met de religieuze idealen van Jezus zelf.” Haar visioenen werden opgetekend door de bekende romanticus Clemens von Brentano.
Brentano, romanticus en ultra-katholiek, was een “vlijtige student van allerhande kabbalistische en apocriefe teksten, op zoek naar geheime waarheid en verborgen betekenissen”, maar ook “lid van een antisemitische Tisch-gesellschaft, waarvan alleen 'echte' Duitsers lid mochten worden.”
Getekend
Emmerich bezat – zo gelooft men – de ‘stigmata’: op wonderbaarlijke manier verschenen wonden aan handen, voeten en zijde. Ze stellen wonden van Christus voor. Stigmatisering is niet iets dat altijd bij het christendom heeft behoord: het past bij de lijdensmystiek zoals die zich in de 13e eeuw heeft ontwikkeld. De Franciscaanse beweging heeft de lijdensmystiek sterk verbreid, aangezien Fransiscus ook de eerste was die de stigmata had ontvangen. “Het tekent de fascinatie van Brentano voor bloed, menselijk bloed, goddelijk bloed. In een van zijn verhalen laat hij Joden in bloed gebakken koeken opeten. En ook in Gibsons film zijn er allerhande verwijzingen naar bloed terug te vinden.”
Horror
Aan het gebruik van allerlei stijlmiddelen die gerekend worden tot het genre van de ‘horror’ is duidelijk te zien waar Gibson zijn inspiratie vandaan haalt. “Het effect is groot, maar soms verwordt het tot goedkope kitsch.” Poorthuis geeft drie voorbeelden van het ‘horror-effect’, maar laat aan zijn publiek het oordeel over.
De volle maan en de duistere setting tekenen de openingsscène van de film: Jezus in de Hof van Olijven, in doodsnood. “Voeg de satansfiguur erbij en de horror is compleet.” Het tweede voorbeeld is als Judas Jezus verraden heeft en ergens in een straatje op adem probeert te komen. Twee kinderen willen hem helpen, maar Judas slaat ze weg. Een van de kinderen bijt in de arm van Judas en verandert in een vampier. Het derde voorbeeld lijkt zo weggelopen uit ‘The Raven’ van Allen Edgar Poe: een raaf pikt de ogen van de ‘slechte moordenaar’ uit. “Een jammerlijk einde,” zo oordeelt Poorthuis dan toch. “Weg is de Jezus die het geweld overstijgt door zijn beulen te vergeven. Zo wint het geweld toch.”
Antisemitisch?
De film is mede controversieel vanwege het vermeende antisemitisme. “Er zit ook wel veel anti-joods en pro-romeins in”, aldus Poorthuis. “Maar dat zit ook al in de evangeliën.” Veertig jaar na dato wisten de evangelisten niet precies meer hoe de verhoudingen tussen de verschillende joodse groeperingen lagen. Bovendien wilden zij niet graag dat Pilatus als de grote booswicht zou worden voorgesteld, want de evangeliën moesten wel in de Romeinse wereld circuleren. Daar komt bij dat de eerste christenen al werden vervolgd als niet-loyaal aan het keizerlijk gezag. Aan de andere kant werden Jezus-belijdende joden uit de joodse synagoges en maatschappij verbannen. “Dat zette kwaad bloed.” Hierdoor ontstond een steeds verder gaande verontschuldiging van Pilatus, gepaard met een toenemende beschuldiging van het jodendom, een beschuldiging die steeds massiever werd. “Het evangelie van Johannes scheert dan ook al alles over een kam door over ‘de joden’ te spreken. Matteüs vertelt dat heel het volk riep "zijn bloed kome over ons en over onze kinderen".
Pilatus
“De schets in evangeliën en in Gibsons film dat alle joden Jezus dood wilden is niet corect. Net zoals het beeld van de pacifistische en filosofische Pilatus historisch onzin is.” Over Pilatus wordt immers gezegd dat hij "het bloed van de Galileeërs met hun offers had vermengd" (Luk. 13,1). Jezus - alhoewel hij zelf geweld afwees en een koninkrijk predikte 'dat niet van deze wereld was' – stond in een rij van vele joodse vrijheidsstrijders. Het kruis was “het gehate, wrede executie-instrument dat voor deze mensen bestemd was, als afschrikking ook voor alle anderen die een opstand in gedachten hadden”. Ook uit andere historische bronnen blijkt dat zelfs de Romeinen Pilatus bijzonder wreed en ontactisch vonden, temeer daar hij er door zijn repressie toch niet in slaagde om Judea rustig te houden.
Joods kruis
Een episode die oorspronkelijk in de film heeft gezeten maar er uit gehaald is, gaat eveneens terug op een visioen van Emmerich. Het kruis zou vervaardigd zijn in het hof van Kajafas, door joden. Hiermee wordt de historische werkelijkheid helemaal op zijn kop gezet. “Het Romeinse executiemiddel voor joden wordt nu wapen in de handen van joden om Jezus te vermoorden.” Gibson heeft zich laten overtuigen dat dit eenvoudigweg niet kon. “Maar een episode eruit halen, maakt natuurlijk nog geen andere film.”
Toch is Poorthuis ook positief over Gibsons schets van ‘de joden’. “Wat niet in het Nieuwe Testament terug is te vinden, is de vraag of het wel een legale bijeenkomst van het Sanhedrin betrof. Gibson heeft dit aspect overgenomen en sluit zich in dit opzicht aan bij een historische kritiek op de evangeliën die door fundamentalisten niet erg wordt gewaardeerd.”
Plastisch marteling
De martelingsscène is enorm uitgebreid en met veel details, terwijl er in het evangelie van Johannes maar één zin staat: “…en toen liet Pilatus hem geselen (Joh. 18,1)”. “In de film wordt Jezus feitelijk tot moes geslagen. Hij buigt voorover en staat dan opeens toch weer rechtop. De beul is verbijsterd: Jezus kan niet worden gedood, lijkt de boodschap.
Hier spelen veeleer beelden van Hollywoodhelden door die met ontbloot bovenlijf het spervuur van de vijand tegemoet lopen zonder geraakt te worden. De kogels lijken veeleer af te ketsen op de blote torso.” Maar dit is niet de kracht van Jezus’ opstanding. Poorthuis: “De gedachte dat Christus niet door de machten van het kwaad kan worden aangetast, heeft juist niet te maken met een lichamelijke onkwetsbaarheid, integendeel. Het lijden en sterven beklemtoont juist dat Christus in alles aan de mens gelijk is geworden. De Hollywood-achtige onkwetsbaarheid is een transformatie in het kitischerige van de opstanding.”
Anti-protestant
Poorthuis ziet in de martelscène en in de visoenen van Emmerich die er achter zitten, een duidelijk anti-protestantse inzet. “De beulen die het lichaam van Christus uiteenrijten zijn voor haar de protestanten die de kerk uiteenscheuren. Zij geloven immers niet in de transsubstantiatie, de leer dat brood en wijn werkelijk veranderen in Christus' lichaam en bloed. De omhelzing van deze film door fundamentalistische protestanten is in dit licht zonder meer opmerkelijk te noemen.”
Reacties
Het publiek in de zaal heeft het zwaar. Zo’n dertig minuten aan gruwelijke scènes uit de film ondersteunen de filmbespreking, evenals beelden van door Gibson gebruikte kunstafbeeldingen. Na elk filmfragment gaat er een zucht door de zaal. “Wat een afschuwelijke vertoning”, verzucht iemand. “Het voelt een beetje als gluren”, zegt een ander. En als Poorthuis vraagt of iemand deze film zou gebruiken om jonge mensen tot het christendom te bekeren, zoals in Amerika veel gebeurt, reageert de zaal afwijzend. “Deze film gaat tot ie zestien is achter slot en grendel”, aldus een vrouw. “Een praatje voor of na zo’n film is niet genoeg”, vindt Poorthuis. “Je moet steeds mensen wijzen op belangrijke onderdelen van het verhaal.”
Een ander vat samen wat vele denken die middag: “Volgens mij heeft Gibson een film willen maken over het absoluut zinvolle geweld: Jezus die door zijn afschuwelijk lijden ons gered heeft. Maar het heeft een film gemaakt over zinloos geweld. Doordat alle context van zijn leven en zijn woorden niet worden vertoond, lijkt zijn lijden nergens toe te dienen. In Gibsons film is Jezus’ lijden zinloos.”
Na afloop vraagt iemand Poorthuis of hij de film weer thuis gaat kijken. Hij lacht en geeft demonstratief de film aan zijn collega. “Nee, die kijk ik niet meer. Eén keer is genoeg.”
Bron: Het Goede Leven, Friesch Dagblad
|
